پڕۆفيسۆر نووری تاڵه‌بانی

امەزراندنەوەى دەوڵەتى عێراق پێویستى بە چەند مەرجێک هەیە کە تائێستا جێبەجێ نەکراون

2007-10-12T16:04:00.000-07:00

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ دکتۆر نورى تاڵەبانى :
دامەزراندنەوەى دەوڵەتى عێراق پێویستى بە چەند مەرجێک هەیە کە تائێستا جێبەجێ نەکراون
دکتۆر نورى تاڵەبانى وەک ئەندامێکى پەرلەمان و نووسەرێکى ئەکادیمى لەو کەسایەتیانەیە کە خەمخۆرى راستەقینەى کێشەى کەرکوکن و پرۆژەیان هەبووە بۆ ئەو شارە،(ستاندەر) بەرێزیانى دواند، ئەویش ئەم وڵامانەى دایەوە، (گۆڤارى ستاندەر).

1 -ئایا نەخشەیەکى ئامادەکراو ودارێژراو هەبوو بۆ داگیرکردنى عێراق؟ یان عێراق بەهۆى داگیرکردنى کوێتەوە پاساوى دا بەدەستەوە؟
وەڵام: ئەمریکا پیش داگیرکردنى کوێت کێشەى لەگەڵ رژێمى بەعسى لە عێراقدا نەبووە، لەکاتى شەرى نێوان عێراق و ئێرانیشدا پشتگیرى لەو رژێمە دەکرد. هاتنى رامسفیلد وەک نوێنەرێکى تایبەتى سەرۆک بوشى باوک بۆچاوپێکەوتنى سەدام حسێن چاکترین بەڵگەیە بەوەى پەیوەندی تایبەتی لە نێوان هەردوو حکومەتى ئەمریکاو عێراق پێش داگیرکردنى کوێت باش بووە. بازارەکانى عێراق پربوون لەئاردو شتومەکى ئەمریکى کە بە قەرز دەدرانە حکومەتى عێراق. ئەو هەموو تاوانانەى رژێمى بەعسى کردبوونى دژ بە گەلى کورد بەتایبەتى وگەلانى عێراق بەتێکرایى، وەک تاوانى بەکارهێنانى چەکى کیمیایى وتاوانى ئەنفال حکومەتى ئەمریکا بێ دەنگ بوو باسى نەدەکردن. ئەوانە هەمووى بەڵگەى ئەوەن کە پەیوەندى ئەمریکا لەگەڵ رژێمى عێراقدا چاک بووە. بەڵام پاش داگیرکردنى کوێت ئەمریکا ترسى لێنیشت کە سەدام دەست بەسەر ناوچەکانى نەوتى کەنداودا بگرێ، بۆیە زوو کەوتە هەوڵدان بۆ دەمکوتکردنى. لەپاش داگیرکردنى کوێت ئەوجا حکومەتى ئەمریکا باسى لە تاوانەکانى حکومەتى عێراق دەکرد.
2 بۆچى ئەمریکا لەساڵى 1991دا رژێمى سەدامى نەروخاندو دواى خست بۆ ساڵى 2003؟
وەڵام: شەرى کەنداوى یەکەم بەهاوکارى دەوڵەتانى کەنداو لەگەڵ میسرو سوریا ئەنجامدرا بۆ دەرکردنى لەشکرى عێراقى لە کوێت. ئەو دەوڵەتانە لەگەڵ ئەوەدا نەبوون رژێمى بەعسى لەناوبچێ. هەڵوێستى بەشێک لە گرووپە شیعەکانى عێراق کە دروشمى سەیریان هەڵکردبوو لەکاتى راپەرینى بەهارى 1991 دا، ئەمریکاو دەوڵەتانى ناوچەکەیان ترساند لەوەى رژێمێکى ئیسلامى لەچەشنى رژێمى ئێرانى لە عێراقدا دروست ببێ. سەرۆکى ئەمریکا لەسەرەتادا داواى لە گەلانى عێراق کرد راپەرن، بەڵام فشارى دەوڵەتەکانى ناوچکەو پشتگیرى نەکردنى هاوپەیمانانى لە درێژەدان بە شەر بەبیانووى ئەوە بریارى ئەنجومەنى ئاسایش بۆ روخاندنى رژێم نییە، تەنیا بۆ دەرکردنى لەشکرى عێراقە لە کوێت، بوونە هۆى مانەوەى رژێم. ئەمریکاو هاوپەیمانانى لەو دەمەدا هەر دەیانویست سەدام دەمکوتبکرێت، چونکە کاریان پێى مابوو بۆ ترساندنى ئێران.
3 بیل کلینتۆنى سەرۆکى پێشووى ئەمریکا ئیمزاى لەسەر قانوونى ئازادکردنى عێراق کرد بەڵام لە ساڵى 2003 دا جۆرج دەبلیوو بۆشى بە پێى بریارى نەتەوە یەکگرتووەکان بەداگیرکەرى دانا بۆچى؟
وەڵام: ئەوە باشترین بەڵگەیە بۆ هەڵوێستى دوو روویى ئەو دوو حیزبە. ئەگەر بەرژەوەندى وڵاتەکەیان یان حیزبەکەیان پێویست بکا، رەش دەکەنە سپىو پاساوى بۆ دەهێننەوە. سیاسەتمەدارانى کورد دەبێ زۆر وریا بن لە سیاسەتى دەوڵەتە زلهێزەکان، چونکە ئەوان تەماشاى بەرژەوەندى خۆیان دەکەن و چاویان لە دۆستایەتى کەس نییە تاسەر. سیاسەتى ئەمریکا لە ساڵانى حەفتاکاندا دەربارەى مەسەلەى کوردى چەند گۆرانکارى بەسەردا هات. سەردەمێک پارتى کۆمارى رەخنەى لە سیاسەتى حکومەتى بیل کیلننتۆن دەگرت، بەڵام کە بووە حیزبى دەسەڵاتدار، بە پێچەوانەى رەخنەکانى پێشووى رەفتارى لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنى عێراقیدا دەکرد.
4 - پۆچى، چەکى کۆکژ، پێشێلکردنى مافەکانى مرڤ، پەیوەندى هەبوون لەگەڵ گرووپە تێرۆریستەکان، نەبوونە پاساوى قانوونى بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان تا بریارى هێرشکردنە سەر عێراق بدات؟
وەڵام: ئەو هەموو تۆمەتانە، پێشێلکردنى مافەکانى مرڤى لێ بەدەر بێ، بە شێوەیەکى قانوونى بە بەڵگەوە ئیسپات نەکراون دژ بە رژێمى عێراقى. تیمە تایبەتیەکان کە خەریکى پشکنین بوون بەدواى چەکى کۆکژی نەیانتوانى بیسەلمێنن کە عێراق ئەو جۆرە چەکانەى هەیە. هەروا دەزگاکانى حکومەتى ئەمریکا کە دەمێکە خەریکى دۆزینەوەى پەیوەندین لەنێو رژیمى عێراقىو گرووپە تێرۆریستیەکانى قاعیدە بەڵگەیان بە دەست نەهێناوە کە ئەو پەیوەندیەى هەبووە. لە ئەنجومەنى ئاسایشى نەتەوە یەکگرتووەکانیشدا یەک هەڵوێستى نەبووە سەبارەت بە عێراق. چەند دەوڵەتێک تا ئێستاش دەڵێن چەکى کۆکژى لە عێراق نەدۆزراوەتەوە. هەمان شت سەبارەت بە پەیوەندى رژێمى بەعسى بە گرووپە تێرۆریستەکانەوە کە دەزگاکانى ئەمریکى تا ئێستا بە بەڵگەى دروست نەیانتوانیوە بیسەلمێنن. بەشێک لەو گرووپانەى لە شەقامەکانى ئەمریکاو ئەوروپادا خۆپیشاندان ساز دەکەن دژ بە ئەمریکاو هاوپەیمانانى، ئەو تۆمەتانە رەد دەکەنەوە کە ئەمریکا بۆ هێرشکردنە سەر عێراق پشتی پێ بەستوون.
5 - وڵاتانى ناوچەکە لەشەرى (کوێت – عێراق) بەشدارى شەرەکە بوون بەڵام لە رووخانى رژێمى بەعسى لەبرى هاوکارى نەیار بوون؟
وەڵام: بەشێک لەوەڵامى ئەم پرسیارە لە وەڵامدانەوەى پرسیارى دووەم روونم کردووەتەوە. لە راستیدا وڵاتانى ناوچەکە بەشداریان لە شەرى کوێت – عێراق کرد چونکە لە خۆیان دەترسان. رژێم پاش داگیرکردنى کوێت بە نیاز بوو ناوچەى کەنداو یەک لەدواى یەک داگیربکات. سەدام نەیدەشاردەوە کە پاش کوێت سرە دێتە سەر دەوڵەتى ئیمارات. گەر ئەو دوو دەوڵەتەى داگیربکردبا، سعودیەش قووت دەدرا. ئەمە سەبارەت بە دەوڵەتانى کەنداو کە لەبەر ترسى داگیرکردنیان بە هەموو توانایانەوە بەشداریان لە شەرى رزگارکردنى کوێت کرد. رژێمى بەعسى لە سوریا هەمیشە نەیارى بەعسى عێراق بووە. میسر بەشدارى لە شەر کرد چونکە سەدام درۆى لەگەڵ سەرۆکەکەى کردو پاشتر بە درۆزنى ناوبرد، هەروا زۆر بەخراپە رەفتارى لەگەڵ نزیکەى دوو ملیۆن میسرى دەکرد کە لە عێراق بوون. ئەم دەوڵەتانە بەشداریان لە رووخانى رژێمى بەعسى نەکرد چونکە لە خۆیان دەترسان، بەتایبەتى لەو سەردەمەوە ئەمریکا باس لە بە دیموکراتیزەکردنى دەوڵەتانى رۆژهەڵاتى ناوەراست دەکات، دەترسان پاش عێراق سرە بگاتە سەر ئەوان.
6 – سوننەى عەرەب، کورد، شیعە، یەک هەڵوێست نەبوون لە هاتنى ئەمریکا بۆچى؟
وەڵام: سوننەى عەرەب لەوەتەى دەوڵەتى عێراق دروستکراوە حوکمرانى ئەم دەوڵەتە دەکەن، بۆیە دژى لابردنى رژێمى سەدام بوون کە بە کردەوە دژایەتى شیعەو کوردى دەکرد و هەموو سەروەت و سامانى عێراقى لە ناوچەکانى ئەواندا سەرف دەکرد. کوردو شیعە لەسەرەتاى دامەزراندنى ئەو دەوڵەتەوە ژێر دەستە بوون وناوچەکانیان وێران بوون، بۆیە پشتگیریان لە هەموو لایەنێک دەکرد کە رژێمى سەدام بروخێنێ. چەند جارێک گوێم لە سەرانى حیزبە شیعەکانى عیراقى بووە راشکاوانە وتوویانە هاوکارى شەیتانیش دەکەین گەر رژێمى سەداممان بۆ بروخێنێ. ئەمرۆکە ئەگەر بەشى زۆرى لایەنەکانى شیعەى عەرەب هەڵوێستیان گۆرانى بەسەردا هاتبێ، لەبەر ئەوەیە وادەزانن کاریان بە ئەمریکا نەماوەو خۆیان بوون بە خاوەن دەسەڵات! دەبێ رۆڵى ئێران لەبیر نەکرێت، چونکە بەشى زۆرى لایەنە شیعەکان پشتگیرى لێ دەکەن، لە کاتێکدا پەیوەندى ئێران لەگەڵ ئەمریکادا زۆر خراپە. کورد بە روخانى رژێمى بەعسى کیانێکى بۆ خۆى دامەزراندووە کە دەبێ پتەوترو بەهێزترى بکات تا تواناى مانەوەى هەبێ.
7 – ئایا ئەوەى ئێستا لە عێراق روودەدا بەپێى قانوونە نێو دەوڵەتیەکان تێرۆرە یان بەرگرى و بەپێى برگەى (2)ى مادەى (1)ى مەنیفێستى نەتەوە یەکگرتووەکانە؟
وەڵام: بەرەنگاربوونەوە کاتێ سیفەتى تێرۆر وەرناگرێ گەر دژ بە لەشکرى داگیرکەر بێ، نەک خەڵکى سڤیل و ئەو دەزگایانەى بۆ خزمەتى گشتى تەرخانکراون، وەک دەزگاکانى ئاوو کارەباو پردو رێگاوبانى گشتى و... لەشکرى ئەمریکاو هاوپەیمانانى بە پێى بریارى ئەنجومەنى ئاسایشى نێو دەوڵەتى بە داگیرکەر دراونەتە قەڵەم، بەڵام ئەو کارانەى کە ئەو تاقمانە بە ناوى "بەرهەڵستکارەوە" دەیکەن و بەشى هەرە زۆریان دژ بە خەڵکى سڤیل و دەزگا مەدەنىو خزمەتگوزاریەکانن، ناشێ ئەو ناوەیان لێبنرێ. هەموو دەزانین ئەوانەى بەو کارە تێرۆریستانە هەڵدەستن بەشى زۆریان گرووپى سەر بە قاعیدەو پاشماوەکانى رژێمى بەعسن. ئەو گرووپانە چ لە ئەفغانستان بێ یان لە عێراق رەفتاریان لەگەڵ گەلانى خۆیان هەر کوشتن و برین و سوتاندن و ماڵ وێرانکردن بووە.
8 – بۆچى ئەو بەرگرییە لە سیگۆشەیەکدایە و هەموو عێراق ناگرێتەوە؟ چۆن لەداهاتووى ئەو بەرگرییە دەروانیت؟
وەڵام: ئەو بەناو بەرگرییە تەنیا لەو شوێنانەدا کە عەرەبى سوننەى تێدا دەژین وجودى هەیە، ئەوانەى چەکیان هەڵگرتووە دەسەڵاتیان لە دەست چووە. چارەسەرکردنى کێشەکانى عێراق بە شێوەێکى دیموکراسیانە کە تێیدا مافى هەموو گرووپ و لایەنێک دابین بکرێ دەبێتە هۆى کەمکردنەوەى کارى تێرۆریستى. ئەو گرووپە تێرۆریستیانە کە سەر بە قاعیدەو کۆنە بەعسین، ئەمرۆ بێ یان سبەى لەناو دەچن گەر بارى سیاسى لە عێراقدا بەرەو باشى بروا بەداخەوە تا ئێستا لایەنە سیاسیەکانى عێراقى نەیانتوانیوە لەسەر ئەرزى واقیع ئەو مافانە مسۆگەر بکەن بۆ خۆیان و لایەن و نەتەوەو گرووپەکانى تر.
9 = سوننەى ناوەراست زیاتر لەسەدەیەکە هاوکارى رۆژئاواییەکان بوون کە عێراقى لەسەر بنیات نرابوو، بەڵام لەدواى هاتنى ئەمریکا ئەو پەیوەندییە پێچەوانە گۆرا، چۆن لێى دەروانیت؟
وەڵام: سوننەى عەرەب ئێستاش گەر دەوڵەتەکانى رۆژئاوا دەسەڵاتى جارانیان پێبدەنەوە هاوکارى لەگەڵ دەکەنەوە. کەواتە مەسەلەکە هەر دەسەڵاتە، ئەوان خۆیان بە خاوەنى عێراق دەزانن، بەڵام ئێستا ئەو دەسەڵاتەى جارانیان لە دەست چووە بۆیە دژایەتى ئەمریکا دەکەن.
10 – ئایا روخانى رژێمى بەعسى نیشانەى روخانى رژێمى عەلمانى نەتەوەیى شۆڤێى نییە؟
وەڵام: روخانى رژێمى بەعسى نیشانەى روخانى رژێمى شۆڤێنى یە لە عێرقدا، نەک بیرى شۆڤینى کە ماوەو توندرەو تر بووە. بەشى زۆرى کارى تێرۆریستى هەڵگرانى بیروباوەرى شۆڤینى عەرەبى دەیکەن بە ئومێدى گەرانەوەى رژێمى شۆڤینى. بەشێکیان لە ژێر پەردەى ئاینى پیرۆزى ئیسلامدا خۆیان حەشارداوەو هەموو جۆرە کارێکى تێرۆریستى دەکەن. بەڵام لەناو عەرەبى شیعەشدا گرووپى شۆڤینى عەرەبى توندرەو هەن، بیرو باوەرى حیزبى دەعوەو گرووپى موقتەدا سەدر نزیکن لە بیروباوەرى بەعسیەکان، هەموو "عروبەوین". کەواتە بیروباوەرى شۆڤێنی عەرەبى لەناو عەرەبى سوننەو عەرەبى شیعەشدا هەیە. سەبارەت بە عەلمانیەت رژێمى بەعسى وەک حیزبى نازی باوەرى بە هیچ نەبووە لەمانەوە بەولاوە لەژێر هەر پەردەیک بێ. ئێستاش هەر هەوڵى گەرانەوە بۆ حوکمرانىکردنى عێراق دەدەن چ بەناوى ئیسلامەوە بێ یان عیلمانیەت.
11 - ئایا کورد نەخشەیەکى ستراتیژى دڵنیاى هەیە لەگەڵ ئەمریکا؟ یان ئەو هاوپەیمانییە زارەکییە؟ تا چەند لەسایەى بنەماى بەرژەوەندیدا مانەوەى هەیە؟ ئایا پێگەى وڵاتان و نەتەوەکانى دەوروبەر بەهێزترە لە کوردو کوردستانى بۆ بەرژەوەندى ئەمریکا؟ کەواتە کورد چى بکات لەم قۆناغەدا لەسەر ئاستى ناوخۆیىو ناوچەیىو جیهانى؟
وەڵام: ئەم پرسیارە پێکهاتووە لە چەند پرسیارێک، دەبێ ئەوە لەبیر نەکرێت کە ئەمریکا دەوڵەتێکى زلهێزە هەمیشە تەماشاى بەرژەوەندى خۆى دەکات. کورد لەگەڵ ئەمریکاو دەوڵەتانىتریش دەبێ بەرنامەو ستراتیژى هەبێ، بەشێوەیەکى گونجاو لەگەڵ واقیعى ئێستاو پاشەرۆژدا داریژراو بێَ. دونیا لە گۆرانکاریدایە، بەرەو بنیاتنانى دیموکراسەت دەروا، نازانم تا چ رادەیەک حیزبە دەسەڵاتدارەکانى کوردستان دەتوانن لەگەڵ ئەم گۆرانکاریانەدا خۆیان بگونجێنن؟ ئەمرۆ خۆ بگونجێنن لەسبەى چاکترە، بە کردەوە نەک بە قسەو هەڵکردنى دروشمى بریقەدار. لەسەر ئاستى ناوەوەو ناوچەکەو جیهانیش، یەک رێگا هەیە بۆ سەرکەوتنى کوردو گەیشتن بە ئامانجەکانى نەتەوەکەمان، ئەویش یەک رێزیە لەسەر بنەمایەکى راست و دروست. کورد لەم عەسرەدا دەبێ بە بەرنامە کاربکات، کەسانى شارەزاو لێزان بەشدارى لە دارشتنى بەرنامەو ستراتیژ بکەن، بەتایبەتى ئەو کەسانەى ئاگادارى ئەو گۆرانکاریانەن کە رۆژانە لەسەر گۆرەپانى سیاسى دەوڵەتىو نێو دەوڵەتی روودەدەن.
12 - کورد، سوننە، شیعە، ئیسلامى، عیلمانى، دیموکرسى، دیکتاتۆرى، چەندیان قازانجیان لەم بارودۆخە کردووەو چەندیان زەرەر مەند بوون؟ ئایا خودى ئەمریکا بە پێى نەخشەى ستراتیژیەکانى قازانجى لەم پرۆسەیە کردووە یان زەرەر؟
وەڵام: چاکترە بەشى دووەمى پرسیارەکەتان لە ئەمریکاییەکان بکەن! بەهەر حاڵ وەک لەمەوبەر ئاماژەمان بۆکردووە، ئەمریکا وەک دەوڵەتێکى زڵهێز بەڵکو گەورەترین زڵهێز هاتووەتە ناوچەکە بۆ دابینکردنى بەرژەوەندیەکانى. ئێمەى کورد قازانجى گەورەمان لەوەدا بوو کە رژێمى بەعسى نەماوە. داتەپینى دەوڵەتى دیکتاتۆرى بەعسىو دەزگاکانى بە ئەمن و موخابەرات و سوپاکەیەوە گەورەترین قازانج بووە بۆ کورد. بەهۆى هاتنى ئەمریکاوە بۆ عێراق و ناوچەکە، بارى سیاسى لە هەموو بەشەکانى ترى کوردستان گورانکارى بەسەردا هاتووە. رژێمى بەعسى نەدەروخا ئەگەر ئەمریکاو هاوپەیمانانى عێراقیان داگیر نەکردبا. بەڵام دەبێ ئاگاداربین دوژمنمان زۆرتر بووە لەسەر ئاستى عێراق و ناوچکەدا. هەتا لەسەر ئاستى جیهانیش، کۆمەڵێک دۆستمان هەبوون کە نەیارى سیاسەتى ئەمریکان، ئێستا بە چاوى جارانەوە تەماشاى مەسەلەکەمان ناکەن.
_________________________________
گۆڤارى (ستاندەر)، ژمارە (14)ى ساڵى دووەم، نیسانى 2007.

هەڕەشەى ئیجرا ئات وەرگرتن بەرامبەر هەڵوێستى پەرلەمانتار ناقانوونییە

2007-10-12T16:02:00.000-07:00

لەچاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ دکتۆر نورى تاڵەبانى:
هەڕەشەى ئیجرا ئات وەرگرتن بەرامبەر هەڵوێستى پەرلەمانتار ناقانوونییە

سەبارەت بە چێهێشتنی پەرلەمان لە لایەن فراکسیۆنی سەوزەوە و جێبەجێ کردنی پرۆژە یاسای نەوت و گاز و گرنگی لە ئێستادا، لەگەڵ پشوی پەرلەمان و هاتنە پێشەوەی چەند پرۆژە یاسایەک و تەداخولی حزبی و هەلوێستی پەرلەمانتاران، چەند پرسیارێک بوون پەیامنێرى (رۆژنامە) لە هەولێر لە 30 تەمووزى 2007 ئاراستەى قانوونناس دکتۆر نورى تاڵەبانى کردووە.
پرسیارەکان:
1- بەرای بەرێزتان وەک کەسێکی یاسایی و پەرلەمانتارێکی سەربەخۆ چێهێشتنی پەرلەمان تا چەند لە چێگەی خۆیەوە بوو لە لایەن فراکسیۆنی سەوزەوە؟
وەڵام: پەرلەماناتار مافى خۆیەتى هەڵوێست وەرگرێ، هەتا ئەگەر بە پێچەوانەى ڕاوبوبۆچوونى رەسمى حیزبەکەی بێ، چونکە نوێنەرى هەموو گەڵە نەک تەنیا حیزبەکەى خۆى. چوونە دەرەوە لە هۆڵى پەرلەمان هەڵوێست وەرگرتنە، ئەگەر پەرلەمانتار ڕِێگایەکى دیکەى لەبەردەم نەما بۆ تەعبیر لە بۆچوونەکانى. بەڵام کوردستان ئەمڕۆکە بە بارودۆخێکى نائاساییدا تێدەپەڕێ، لەلاێکەوە لیژنەی پێداچوونەوەی دەستوورى عێراق خەریکى دەستکاریکردنى بەشی زۆرى ئەو ماددانەیە کە پەیوەندیان بە مافەکانى گەلى کوردستانەوە هەیە، لەلاێکى دیکەوە نەیارانى کورد خەریکى پیلانگێڕانن و هەڕەشە لە بارى ئەمنى کوردستان دەکەن، بۆیە هاوکارى نێوان هەموو لایەن و گرووپ وتاکە کەسی ناو پەرلەمان و دەرەوەى ئەو دامەزراوە کوردستانیە، زۆر پێویستە و دەبێ بەرژەوەندى حیزبێ لە پێناو بەرزڕاگرتنى بەرژەوەندیەکانى گەلەکەمان بەلاوە بنرێ.
پێش دەستپێکردن بە تاوتوێکردنى پرۆژەى قانوونى نەوت وگاز لە هەرێمى کوردستان لە کۆبوونەوەى نائاسایى پەرلەمان لە 23ى تەمووزى 2007، سەرۆکى فراکسیۆنى سەوز پێشنیازی دواخستنى تاوتوێکردنى ئەو پرۆژەى کرد بۆ چەند رۆژێک، لەبەرامبەریشدا سەرۆکى فراکسیۆنى زەرد داواى بەردەوامبوونى پەرلەمانى کرد لە تەماشاکردنى ئەو پرۆژەیە. سەرۆکى پەرلەمان پێشنیازى دواخستنى کۆبوونەوەکەى کرد بۆ ماوەێکى کەم بۆ چارەسەرکردنى ئەو کێشەیە، بە ئامادبوونى سەرۆکى هەردوو فراکسیۆن و نوێنەرى گرووپ و چەند کەسێکى دیکە لە ژوورەکەى خۆى. لەو کۆبوونەوەدا کە منیش ئامادەى بوم، سەرۆکى فراکسیۆنى سەوز داواى دواخستنى پرۆژەى قانوونى نەوت و گازى کوردستانى کردەوە، بە مەبەستى زیاتر دیراسەکردنى. هەر لەو کۆبوونەوەدا چەند پێشنیازێک خرانە بەرچاو، بە مەبەستى چارەسەرکردنى ئەو ناکۆکیە. کورد وتەنى، هەویرەکە ئەوەندە ئاوەى نەدەویست، دەکرا لەو دانیشتنەدا کێشەکە چارەسەربکرێ، بەڵام سەرۆکایەتى پەرلەمان سوور بوو لەسەر تەماشاکردنى پرۆژەکە لەو رۆژەدا. لەوە دەچێ پاش ئەو بڕیارە فراکسیۆنى سەوز لە هۆڵى تایبەت بە خۆیان کۆبوونەوەیان ئەنجامدابێ و بڕیارى نەگەڕِانەوەیان بۆ ناو هۆڵى پەرلەمانان دابێ. زۆر لە ئەندامانى پەرلەمان ئاگادارى ئەو کەین وبەینە نەبوون، بەڵام لەبەر ئەوەى ژمارەى ئامادەبووان لە هۆڵى پەرلەمان نیسابى قانوونى تەواونەدەکرد، چەند جارێکیش ژمارەى ئامادەبووان ژمێردران، بەڵام کەس بە دڵنیاییەوە نەیدەزانێ ئەندامانى فراکسۆنى سەوز ناگەڕێنەوە بۆ هۆڵى پەرلەمان، بۆیە داوا لە کاک خورشید شێرە کرا سەردانى پەرلەمانتارانى فراکسیۆنى سەوز بکات تا ئاگادارى هەڵوێستیان بین. پاش گەڕانەوەى دەرکەوت نیازى گەڕانەوەیان نییە، ئەمە بوو بە کورتى ڕووداوى ئەو رۆژە. ئەوەى پاشتر بڵاوکرایەوە گوایا ئەندامانى فراکسیۆنى سەوز هۆڵى پەرلەمانیان بەجێهێشتووە، بەو جۆرە نییە، چونکە جیاوازى لەنێو بەجێهێشتنى هۆڵى پەرلەمان هەیە، لەگەڵ نەگەڕانەوەیان پاش ئەو کۆبوونەوە کە لە ژوورى سەرۆکى پەرلەمان ئەنجامدرا. ئەوان راستەوخۆ لە هۆڵى پەرلەمان نەچووبوونە دەرەوە، بەڵکو پاش پشووێکى کەم بۆ مەبەستى ئەنجامدانى کۆبوونەوە و پاش بڕیاردانى سەرۆکایەتى پەرلەمان بە تەماشاکردنى پرۆژەکە، ئەوجا بڕیارى نەگەڕِانەوەیان دابوو. لەو کۆبوونەوە کە لە ژوورى سەرۆکى پەرلەمان ئەنجامدرا، چەند پێشنیازێک خرانە بەرچاو، یەکێکیان دواخستنى کۆبوونەوەکە بوو بۆ چەند رۆژێک، ئەوى دیکەیان کە پێشنیازى من بوو، کۆبوونەوەکە بەردەوام بێ، بەڵام سەرەتا تەماشاى پرۆژەى قانوونێکى دیکە بکات کە لەسەر ئەجیندەى کۆبوونەوەى ئەو رۆژەدا هەبوو، پاشتر تەماشاى پرۆژەى قانوونى نەوت وگاز بکرێت، بەڵام سەرۆکى پەرلەمان هەردوو پێشنیازەکەى رەدکردەوە، هۆى رەدکردنەوەى پێشنیازى دووەم ئەوەبوو وەزیرى پەیوەندیدار بانگ نەکراوە بۆ کۆبوونەوەى ئەو رۆژە!.
2- ئایا نەدەکرا ئەو گلەییانەی فراکسیۆنی سەوز هەیانبوو، بێن لە هۆلی کۆبوونەوەی پەرلەمان گفتوگۆی لە بارەیەوە بکەن، ئەگەر شتێک بە دلیان نەبوو دەنگی لەسەر نەدەن؟ یاخود جێهێشتنەکە دەستێکی لەپشتەوە بوو؟
وەڵام: مەسەلەکە دەکرا لەسەرەتاوە بە ئاسانى چارەسەربکرێت. فراکسیۆنى سەوز دەیگوت بە باشى دیراسەى پرۆژەکەیان نەکردووە، بۆ ئەوەى ناکۆکیەکە تەشەنە نەکات، لە کۆبوونەوە لەگەڵ سەرۆکى پەرلەمان و پاشتر لەناو هۆڵى پەرلەمانیش، پێشنیازمکرد سەرەتا دەست بە تاوتوێکردنى پرۆژەێکى دیکە بکرێت، کە لەسەر ئەجیندەى کۆبوونەوەى ئەو رۆژە هەبوو، یەکێکیان پرۆژەى قانوونى دەسەڵاتى دادوەرى بوو، ئەوى دیکەیان پرۆژەى قانوونى دەزگاى پاراستن. پەرلەمانتارێکى سەر بە لیستى زەرد، نازناز محەمەدى مەلا قادر هەمان ئەو پێشنیازەى خستە بەرچاو، بەڵام رەدکرایەوە لەبەر هەمان هۆى سەرەوە. لە دواییدا کۆبوونەوەکە دواخرا، ئەوەش بووە هۆى تەشەنوج لە نێو فراکسیۆنى سەوز و زەرد، هەریەکەیان بەجیا کۆبوونەوەیان لەگەڵ میدیاکاندا ئەنجامدا، جێگرى سەرۆکى پەرلەمانیش، پاش کۆتایى هێنان بە کۆبوونەوەکە ڕایگەیاند کۆبوونەوەکە دواناخرێت، ئێوارەى ئەو رۆژە پەرلەمان کۆدەبێتەوە!
3- جێ بەجێ کردنی ئەو پرۆژە یاسایە لە ئێستادا چەند پێویستە، هەندێک لە پەرلەمانتاران پێیان وایە باشترە پەلەی لێ نەکرێ و هاوکات دەلێن فشاری حکومەت هەبووە لە پەلەکردن لە جێ بەجێ کردنی پرۆژەکە، ئایا ئەوە چەند یاساییە حکومەت تەداخولی پەرلەمان بکات؟
وەڵام: پێشەکى دەبێ بڵێم لەسەرەتاوە لەگەڵ ئەوەدا بوم پرۆژەى قانوونى نەوت وگازى هەرێمى کوردستان دوانەخرێت، ئەو بۆچوونەشم پێش کۆبوونەوەى رۆژى 23ى تەمووز، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ پەیامنێرى رۆژنامەى(کوردستانى نوێ)ى ژمارەى رۆژى 23ى تەمووز بەڵاوکراوەتەوە. لەو کۆبوونەوەى لە ژوورى سەرۆکى پەرلەمان ئەنجامدرا، ئەو بۆچوونەم دووبارەکردەوە، وتیشم ئومێدەوارم ئەو هەڵەى بووە هۆى دواخستنى پەسەندکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان بۆ پاش پەسەندکردنى دەستوورى عێراق، دووبارە نەبێتەوە. بۆیە چاکترە ئەو پرۆژەیە تەماشابکرێت و هەموو کەس ولایەنێک دەتوانێ ڕاوبۆچوونى خۆى دەربڕێ بە مەبەستى دەوڵەمەندکردنى. بەم جۆرە ئەو قانوونە دەبێتە بنەما بۆ داواکاریەکانى خەڵکى کوردستان، پێش پەسەندکردنى پرۆژەى قانوونى نەوت وگازى عێراقى. بە پێچەوانەوە، ئەگەر پرۆژەکە دوابخرێت تا پرۆژەى قانوونى عێراقى پەسەنددەکرێت، قانوونەکەمان دەبێتە پاشکۆى قانوونى عێراقى، وەک چۆن دەستوورەکەمان بووەتە پاشکۆى دەستوورى عێراق.
4- لە کاتێکدا پەرلەمان پشوی رەسمی خۆی رادەگەیەنێ، لەگەل ئەوەشدا گفتوگۆ لەسەر چەند پرۆژە یاسایەک دەکات، ئایا لە رووی یاساییەوە ئەوە دەکرێت بە پێی پەیرەوی ناوخۆی پەرلەمان؟ بە رای تۆ بۆچی پەرلەمان ئەو پرۆژانە دواناخات؟
وەڵام: بە بڕیارى پەرلەمان درێژە بە کۆبوونەوەکانى دراوە، چونکە پەرلەمان بە پێى پەیڕەوى ناوخۆ دەتوانێ پشووى دوابخات بە مەبەستى گوفتوگۆکردن لەسەر چەند پرۆژە قانوونێک کە بە گرنگى دەزانێ، بەڵام کۆبوونەوەکانى پەرلەمان لەم حاڵەتەدا نائاسایى دەبن. بەڵام هەر بە پێى پەیڕەوەى ناوخۆ، پەرلەمان ناتوانێ کۆتایى بە کۆبوونەوەکانى بێنێ تا پرۆژەى بودجەى هەرێم پەسەند دەکرێت، ئەم حاڵەتە وجوبى یە، واتە پەرلەمان لە کۆبوونەوەدا دەمێنێتەوە تا پرۆژەى بودجە پەسەند دەکرێت.
5- ئەوەی تێبینی دەکرێت لە هەلوێستی لیستی سەوز ترسێک هەبووە لە دەست بەسەرداگرتنی نەوتی کوردستان، وەک ئەوەی لە لێدوانەکانیش رایانگەیاندبوو، ئایا ئەو مەترسیانە چین بەرای ئێوە، ئاخود بلێین ئەوە تا چەند راستە کە ئەوان پێشبینی دەکەن؟
وەڵام: ترسەکە زیاتر لە پرۆژەى قانوونى نەوت وگازى عێراقیدایە، چونکە کەموکوڕى زۆرى تێدایە. بەڵام ئەگەر بە وردى لە ناوەرۆکى پرۆژەى قانوونى نەوت وگازى کوردستان بکۆڵینەوە، دەتوانین ئەو کەموکوڕیانەى هەن، چارەسەر بکرێن. دەبێ ئەوە لەبیر نەکرێت کە حکومەتى عێراق چەند جارێک گوفتوگۆى لەگەڵ حکومەتى هەرێمدا کردووە و گەیشتوونەتە ڕێککەوتوون لەسەر بەشى زۆرى بەندەکانى پرۆژەى قانوونى نەوت و گازى عێراقى، بەڵام پاشان دەستکارى پرۆژەکە کراوەتەوە بە بیانووى بێ بنەما. سەبارەت بە پرۆژەى نەوت و گازى کوردستان، هەموو ئەندام پەرلەمانێک دەتوانێ ڕاشکاوانە ڕاو بۆچوونى خۆى دەڕبڕێ و پێشنیازى دەستکاری ماددەکانى بکات، بە مەبەستى دەوڵەمەندکردنی، بەڵام بەداخەوە پاش ئەو کێشەیە گوێمان لە هەندێ موزایەدە بوو، ئەوەش زیان بە پرۆژەکە دەگەێنێ و ناچێتە خانەى دەوڵەمەندکردنى.
6- پەرلەمانتاران بۆچی هەلوێست لە سەر یەکنەگرتنەوەی وەزارەتەکان یاخود دیاری نەکردنی بودجەی حزبەکان وەرناگرن، لە کاتێکدا خۆیان داوایان کربوو، کەچی بۆ پرۆژە یاسای نەوت کە تا رادەیەکی زۆر گونجاوترە هەلوێست وەردەگرن؟ پێت وانیە ئەوە دەستی حزبی لە پشتە؟ ئەگەر وایە مانای بریاربە دەست نەبوونی پەرلەمان ناگەیەنێ؟
وەڵام: لە پەرلەماندا قسە لەسەر پرۆژەى قانوونى بودجەى هەرێمى کوردستان کراوە، بەڵام ئاکامەکانی ئەو " ڕاسپاردانە" بوون کە وەک پاشکۆیەک بۆ قانوونى بودجەى ساڵى 2007 پەسەندکران. یەکێک لەو ڕاسپاردانە ئەوە بوو کە حکومەتى هەرێم دەبێ پرۆژەى بودجەى ساڵى 2008 پێش کۆتایى ساڵى 2007 ئامادەبکات. هەر لە کاتى تاوتوێکردنى پرۆژەى قانوونى بودجەى ئەمساڵ، داواى یەکگرتنەوەى وەزارەتەکان کراوە، لەگەڵ چەند داواکاریێکى دیکە وەک دیاریکردنى بودجەى حیزبەکان. دەبێ پەرلەمان داوابکات بودجەى ساڵى ئایندە لە کاتى خۆیدا پێشکەش بە پەرلەمان بکرێت، هەروەها هەموو ئەو کەموکوڕیانەى لە قانوونى بودجەى ساڵى 2007 دا هەن، چارەسەربکرێن. پرۆژەى قانوونى نەوت و گاز تایبەتى خۆى هەیە، بۆیە پێویستە بە وردى تاوتوێى بەندەکانى بکرێت، بەڵام بە بۆچوونى من دوانەخرێت بۆ پاش پەسەندکردنى قانوونى نەوت و گازى عێراقى. خۆزگە ئەو کسانەى ئێستا داواى پەڵەکردن لە پەسەندکردنى پرۆژەى قانوونى نەوت و گازى کوردستان دەکەن، کاتى خۆى داواى پەلەکردنیان لە پەسەندکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان بکردبا!
7- لە کۆبوونەوەکە چەند پەرلەمانتارێک ئامادەنەبوون، بە پێی پەیرەوی ناوخۆی پەرلەمان پێویست ناکات ئەو پەرلەمانتارانە ئیجرائاتی یاساییان لەگەل بکرێت، لە کاتێکدا ئەوانیش لایەنێک بوون بۆ ئەوەی کۆبوونەوەکە نەکرێت؟
وەڵام: ئەوەى باس لە ئیجرائات وەرگرتن دەکات بەرامبەر ئەو پەرلەمانتارەى لەبەر هەڵوێستی سیاسى ناچێتە ناو هۆڵى پەرلەمانەوە، دیارە کولتوورى بەعسى لەبیر نەکردووە، ئەو جۆرە قسانە هەڕەشەن لە پەرلەمانتار، هەروەها دژى پەیرەوى ناوخۆى پەرلەمانە و پرنسیپى ڕادەربڕین بە ئازادى. ئەوەى ئەو شەکرە دەشکێنێ دەیەوێ لەو ڕێگایەوە ئەندام پەرلەمان دەمکوت بکات. بەڵام بە پێى پەیڕِەوى ناوخۆ، پەرلەمانتار نابێ بە بێ عوزر لە بەشداریکردن لە کۆبوونەوەکانى پەرلەمان دوابکەوێ. بەڵام ئەم حاڵەتە ناشوبهێتە حاڵەتى ئامادەنەبوون لەبەر هەڵوێستوەرگرتن دەربارەى کارێکى سیاسى یان پرۆژەیەکى قانوونى، ڕاست بێ ئەو هەڵوێستە یان نادروست.
8- بێ دەنگ بوونی پەرلەمان لە پرۆژەی دەستور و هەندێک یاسای دیکەی وەک یەکگرتنەوەی ئاسایش و ئیجرائات لە گەل ئەو وەزارەتانەی یەکیان نەگرتۆتەوە بە لای ئێوە چی دەگەیەنێ؟ لە کاتێکدا پەلە لە یاسای نەوتیش دەکرێت کە تاکو ئێستا لە بەغدا تەواو نەبووە؟
وەڵام: پەلەکردن لە تاوتوێکردنى پرۆژەى قانوونى نەوت وگازى کوردستان، وەک پێشتر ئاماژەمان بۆ کردووە، لەبەر گرنگى ئەو قانوونەیە، بەلاى منەوە لەبەرژەوەندى گەلى کوردستانە ئەو پرۆژە پێش قانوونى نەوت و گازى عێراق پەسەند بکرێت. خۆزگە پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستانیش پێش پرۆژەى دەستوورى عێراق پەسەندبکرابا. ئومێدەوارین پرۆژەى دەستوورى هەرێم پاش پشووى پەرلەمان تەماشابکرێتەوە و کەموکورتیەکانى چاکبکرێن، لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەکە گوێ لە ڕاوبۆچوونى خەڵک بگرێ، بە تایبەتى کۆمەڵێک ڕا و تێبینى لە لایەن ڕێکخراو و کەسانى شارەزاوە گەیشتوونەتە لیژنەکە. پرۆژەى قانوونى یەکخستنەوەى دەزگاى ئاسایش لەبەردەم پەرلەماندایە، لەکاتى تەماشاکردنى پرۆژەى قانوونى بودجەى هەرێم جەخت لەسەر یەکخستنەوەى وەزارەتەکان کراوەتەوە، چەند پەرلەمانتارێک داوایانکرد ساڵى داهاتوو تەماشاى پرۆژەى بودجەى 2008 نەکرێت، ئەگەر هەموو وەزارەتەکان یەکیان نەگرتبێت. دەبێ ئەوەش لەبیر نەکرێ کە پرۆژەى قانوونى بودجەى ساڵى 2008 دەبێ پێش کۆتایى ساڵى 2007 پەسەند بکرێـت.
-------------------------------------------------------
لە رۆژنامەى (رۆژنامە)، ژمارە (32) 7 ئابى 2007. بڵاوکراوەتەوە

بە ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال دەوڵەتى عێراق دەبێ داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات

2007-10-12T16:00:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى
رژێمى بەعس کۆمەڵە تاوانێکى گەورەى دژ بە گەلى کوردستان ئەنجامداوە، بەشێک لەو تاوانانە دەچنە خانەى تاوانى جێنۆسایدەوە، چونکە بە مەبەستى لەناوبردن وقڕکردنى کۆمەڵە کەسانێک ئەنجامدراون. تاوانى جێنۆساید تاوانێکى دژ بە مرۆڤایەتییە، زۆر جاران بووەتە هۆى کوشتنى کۆمەڵە کەسانێک بە رەگەز یان بە ئایین یان لەبەر هەر هۆێکى دیکە جیاوازیى و تایبەتمەندیەتى خۆیان هەبووە و وەک کەمینە تەماشا کراون. ئەو کەسانەى ئەم جۆرە تاوانانە ئەنجامدەدەن دەبێ سزاى توند بدرێن، ئایا ئەنجامدەرى سەرەکى(فاعل اێلی) بن، یان هاوکار(شریک)، کەسانێکى ئاسایى بن، یان کاربەدەست و پیاوى دەوڵەتى، ئایا ئەو تاوانانە بە مەبەستێکى سیاسى یان کۆمەڵایەتى یان ئایینى، یان بە مەبەستێکى دیکە ئەنجام درابن. تاوانى جێنۆساید تاوانێکى نێو دەوڵەتى یە، کۆمەڵەى گشتى نەتەوە یەکگرتووەکان لە پەیماننامەێکى نێو دەوڵەتی لە ساڵى 1948 ئەو تاوانەى مەحکوم کردووە. بە پێى ئەو پەیماننامە نێو دەوڵەتییە، تۆمەتباران بە ئەنجامدانى تاوانى جێنۆساید لەبەردەم دادگەیەکى نێو دەوڵەتى یان دادگایەکى نێوخۆیى دەبێ دادگایى بکرێن.
تاوانى ئەنفال یەکێکە لەو تاوانانەى دەرهەق بە گەلێکى ژێر دەستە ئەنجامدراوە و بووەتە هۆى کوشتن و لەناوبردنى نزیکەى دوو سەد هەزار کەسى سڤیلى بێگوناە، کە بەشى زۆریان لە بیابانەکانى نزیکى سنوورى عێراق و سعودیە زیندە بەچاڵکراون. هۆى لەناوبردنى ئەو هەموو خەڵکە لەبەر ئەوە نەبووە چەکیان دژ رژێم هەڵگرتبێ، بەڵکو لەبەر ئەوە بووە بە رەگەز کورد بوون. بەشێکى زۆر لەو خەڵکانە دێهاتیى بوون، یان لە کۆمەڵگا زۆرەملێیەکان ژیانى کوێرەوەرى و بەدبەختیان بەسەردەبرد. کوشتنى ئەو هەموو خەڵکە بە گەنج و پیرو پەککەوتە و ژن و پیاو و منداڵەوە، بە مەبەستى لەناوبردنیان بووە وەک بەشێک لە گەڵێکى ژێردەستە. ئاسەوارى ئەو تاوانە گەورەیە هەموو خێزانەکانیانى گرتووەتەوە، چونکە ئەوانەى بەر شاڵاوى ئەنفال نەکەوتبوون نەیاندەزانى کەسو کاریان ماون یان کوژراون، ئەوەش کێشەى کۆمەڵایەتى گەورەى لێپەیدا بوو. بەشێک لە ئەنفالکراوەکان کە پیرو پەککەوتە بوون، رژێم ڕِِِێگاى گەڕانەوەى دابون، بەچاوى خۆیان ئەو هەموو کارەساتانەیان بینبوو، ئەوانە شایەتحاڵ بوون بۆ ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە.
تاوانى ئەنفال دەچێتە رێزى تاوانى جێنۆسایدە گەورەکانى جیهان، وەک بەکۆمەڵ کوشتنى ئەرمەنەکان لە کاتى جەنگى جیهانى یەکەم و کوشتنى چەندەها ملیۆن جو لە ئەوروپا لەلایەن نازیەکانەوە. ئەو دادگەیەى دادگایی سەرانى رژێمى بەعس دەکات دەبێ هەموو ئەو کەسانەى بە شێوەیەک لە شێوەکان بەشداریان لە تاوانى ئەنفال کردووە، دادگایى بکات، ئەنجامدەرى سەرەکى بن یان هاوکار، عەرەب بن یان کورد.
ئێمەى کورد هەرچەندە بەدرێژایى مێژوو زوڵم و ستەمى زۆرمان لێکراوە، بەڵام زۆرجاران نەمانتوانیوە بە شێوەێکى گونجاو بیانخەینە بەرچاو ڕِاى گشتى جیهان. سەبارەت بە دادگەییکردنى ئەو تاقمەى تاوانى ئەنفالیان دراوەتە پاڵ، چاکتربوو چەند پسپۆرێکى شارەزاى نێو دەوڵەتى لە بوارى تاوانى جێنۆساید و تاوانى دژ بە مرۆڤایەتى وچۆنیەتى رەفتارکردن لەبەردەم ئەو داداگەیە، هاوکارى ئەو پارێزەرە کوردانە بکەن، کە ئەوەش ئەرکى وەزارەت و دەزگا پەیوەندیدارەکانى کوردستان بوو. تۆمەتى ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال تۆمەتێکى سیاسیی یە بەڵام لە قاڵبێکى قانوونی. لەبەر ئەوەى سەرجەم دەزگا سەرکوتکەرەکانى رژێم و حیزبەکەى، لەگەڵ بەشی زۆرى دەزگاکانى دیکەى بەشداریان لە ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە کردووە، بە سەربازى و مەدەنییەوە، بۆیە هەموو بەرپرسن. لە ڕووى قانوونییەوە دەوڵەتى عێراق بەرپرسە لە ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال و لە ئاکامەکانی. هەموو دەزانین کە دەوڵەتى عێراق بەرپرسە لە دانەوەى قەرزەکانى رژێمى بەعس و بەردەوامیشە لە دانەوەى ئەو قەرزانە بە دەوڵەت و کۆمپانیاو تاکە کەسانیش لە دەرەوەى عێراق، ئەمە لە حاڵەتێکدا کە بەشى هەرە زۆرى ئەو قەرزانە لەو جەنگانە سەرفى کردووە کە بە ناهەق بەرپاى کردبوون، بەشێکى دیکەى ئەو قەرزانە بۆ سەرکوتکردنى گەلى عێراق بەکارى هێناون. هەندێ لەو دەوڵەتانە بە مینەتێکى زۆرەوە دەست لە هەموو یان لە بەشێک لەو قەرزانە هەڵدەگرن. کەواتە هەمان دەوڵەت دەبێ بەرسیار بێ لە قەربووکردنەوەى ئەو کەسانەى بە کۆمەڵ لە تاوانى ئەنفالدا کوژراون و لەناو براون. بەرپرسیارانى حکومەتى بەغداو هەوادارانیان دەڵێن رژێمى بەعس جیاوازى لە کوشتنى کورد و عەرەب و لە کاولکردنى شارو دێهاتەکانى عێراق نەکردووە. بە داخەوە ئەوانە ئەو راستیە لەبیر دەکەن کە تاوانى ئەنفال بە مەبەستى لەناوبردنى گەلی کورد ئەنجامدراوە و بەشى زۆرى دەزگاکانى دەوڵەتى بەشداریان تێداکردووە. پرسیارەکەمان لەوەدایە، بۆ دەبێ حکومەتى عێراق بەرپرس بێ لە دانەوەى قەرزەکانى رژیمى بەعس بەو دەوڵەت و لایەن و کەسانەى لە دەرەوەن و بەشێکیان هاوکارى رژێمیان کردووە لە بەرپاکردنى جەنگەکانى و سەرکوتکردنى گەلى عێراق، بەڵام هەمان دەوڵەتى عێراق بەرپەرس نییە لە قەرەبووکردنەوەى کەسوکارى ئەنفالکراوەکان تەنیا لەبەر ئەوەى بەناو عێراقى بوون؟
نازیەکان لە ئەڵمانیاى هیتلەرى و لە ئەوروپادا چەند ملیۆن جولەکەیان کوشت ولەناوبرد، دەبوو حکومەتى ئەڵمانیاى پاش نەمانى رژێمى نازى (حکومەتى ئەدیناوەر) بەرپرس نەبێ لە تاوانەکانى هیتلەر، چونکە بەشدارى لە ئەنجامدانى ئەو تاوانانە نەکردبوو، بەڵام ئەو حکومەتە قەرەبووى جوەکانى ئەڵمانیاى کردەوە، لەگەڵ قەربووکردنەوەى ئیسرائیل بە دەیان ملیار مارک لە ماوەى دە ساڵدا و ئیسرائیلى بە میراتگرى ئەو جوولەکانەى ناساند کە لە لایەن نازیەکانەوە کوژرابوون. حکومەتى ئێستاى عێراق قەرزى بەعس دەداتەوە، بەڵام خۆى بێ دەنگ دەکات سەبارەت بە قەرەبووکردنەوەى کەسوکارى ئەنفالکراوەان. دەوڵەتى ئەڵمانیاى پاش نەمانى رژێمى نازى داواى لێبوردنى لە جووەکانى دونیاو لە ئیسرائیل کرد. بە هەمان شێوە دەوڵەتى عێراقى پاش نەمانى رژێمى بەعسى دەبێ ئەویش داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات بە هۆى ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە. داواى لێبوردن دەبێ بەناوى دەوڵەتى عێراقەوە بێ، بۆیە دەبێ بە بڕیارێکى پەرلەمانى عێراق ئاراستەى گەلى کوردستان بکرێت. داواى لێبوردن ئەگەر بە نامەێکى سەرەک وەزیران یان بە بڕیارێکى حکومەتى عێراق بێ، ئەو ئاکامە قانوونیەى نابێ، چونکە حکومەتی داهاتوى عێراق دەتوانێ خۆى پابەند نەکات بە بڕیارى حکومەتى پێشووتر، ئەمەش لە بوارێکى تێکەدا لە عێراق ڕوویداوە. لە 26ى حوزەیرانى ساڵى 1966 حکومەتى عەبدولرەحمان بەزاز بەیاننامەێکى پەسەندکردو بڵاویکردەوە بۆ چارەسەرکردنى مەسەلەى کورد لەو دەمەدا، بەڵام حکومەتى ناجى تالیب، کە پاش حکومەتى بەزاز هاتە سەر حوکم، پاشگەز بووەوە لەو بەیاننامەیە.
لە کۆنفرانسێکدا دەربارەى تاوانى ئەنفال لە مانگى نیسانى 2002 لە هەولێر بەسترابوو، پێشنیازێکم بەو شێوەیە خستە بەرچاو بەشداربوانى کۆنفرانسەکە، کە حکومەت و پەرلەمانى هەرێمى کوردستان پاش ڕووخانى رژێمى بەعس، دەبێ داوا لە حکومەتى عێراق بکات، داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات بەناوى دەوڵەتى عێراقەوە، هەروەها قەرەبووى کەسوکارى ئەنفالکراوەکانیش بکاتەوە. پێشنیازەکە لەلایەن بەشداربووانى کۆنفرانسەکە پەسەندکرا، بەڵام ئەوا زیاتر لە چوار ساڵە رژێمى بەعس نەماوە، هیچ داوایەک بە ناوى پەرلەمانى کوردستانەوە ئاراستەى پەرلەمانى عێراق نەکراوە. جارێکى دى ئەم پێشنیازەم خستەوە بەردەم پەرلەمانى کوردستان لەو کۆبوونەوەی لە مانگى ئایارى 2007 بۆ گوفتوگۆکردن لەسەر تاوانى ئەنفال، بەسترابوو، ئومێدەوارم ئەمجارەیان بە جیددیەتەوە تەماشاى بکرێت.
کاتى ئەوە هاتووە لایەنى کوردستانى لە "موجامەلە"ى سیاسى دووربکەویتەوە و داواکاریەکانى گەلەکەمان بە ڕوونى وڕاِشکاوانە بخاتە بەرچاو دەسەڵاتدارانى عێراق. ئەگەر داواکاریە ڕەواکانى گەلەکەمان ئەمڕۆکە جێبەجێ نەکرێن، سبەینێ کە حکومەتى بەغدا بە هێزترو بە تواناتر بێ هەر ئاوڕیانِ لێ ناداتەوە. خۆشمان بەرپرسین لەوەى تا ئێستا ئەو جۆرە داواکاریانەى گەلەکەمان بە فەرمى نەخستووەتە بەرچاو حکومەتى بەغدا، لەکاتێکدا باش دەزانین هیچ لایەنێک دان بە داواکاریەکانى ئێمەدا نانێ ئەگەر خۆمان بە جیددیەتەوە داواى نەکەین. بۆ نموونە، جێبەجێکردنى بڕگەکانى مادەەى 58 قانوونى کاتى بەڕێوەبردنى دەوڵەتى عێراق و ماددەى 140 ى دەستوورى عێراق دواکەوتون. هۆیە سەرەکیەکەى ئەوەیە کە لەسەرەتاوە لەگەڵ حکومەتى عەللاوى وحکومەتى جەعفەرى سوور نەبووین لەسەر داواى جێبەجێکردنیان لەو ماوەى بۆیان دیاریکراوە و بڕوامان بە بەڵێن و قسەکانیان بووە. جێبەجێ نەکردنى بەشى هەرە زۆرى بڕگەکانى ماددەى 140 قسەى زۆرى لەسەرکراوە، بەڵام وا نزیک دەبینەوە لە کۆتایى ساڵى 2007، بەو بۆنەوە ئێستا باس لە دواخستنى جێبەجێ کردنى دەکرێت! لەو باوەڕەدام هەتا ئەگەر جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە بۆ چەند ساڵێکى دیکەش دوابخرێت، بەڵام ئەگەر دەست بە جێبەجێکردنى بە شێوەێکى جیددى نەکرێ، ئەو ماددە وەک خۆى دەمێنێتەوە، واتا نووسینێکى سەر کاغەز. دەمێکە وتوومانەو ئێستاش دووبارەى دەکەینەوە، کە کات لە بەرژەوەندى کورد نییە، نەیارانى کورد ئەو راستیە باش دەزانن بۆیە هەموویان، بەڵام هەر یەکە بە شێوازی خۆى هەوڵى دواخستنى جێبەجێکردنى داواکاریەکانى گەلەکەمان دەدەن، لەسەرووى هەمویانەوە جێبەجێکردنى بڕگەکانى ماددەى 140، لەگەڵ چەسپاندنى سیستمى فیدرالیزم لە دەستوورى عێراقدا. لێرەدا دەبێ ئاماژە بۆ پێشنیازەکانى لیژنەى پێداچوونەوەى دەستوورى عێراق بکەین سەبارەت بە جێبەجێکردنى ماددەى 140 و دامەزراندنى "ئەنجومەنى هەرێمەکان". لەپێش پەسەندکردنى دەستوورى عێراق، لە دانیشتنێکى تایبەتدا لەگەڵ سەرکردایەتى سیاسى کوردی لە مانگى تەموزى 2005 بەسترابوو، هەروەها لە کۆبوونەوەێکى تایبەتى پەرلەمانى کوردستان کە چەند رۆژێ پاش ئەو کۆبوونەوەو سەرۆکى هەرێم ئامادەى بوو، ئەو راستیەم خستە بەرچاو کە یەکێ لە سیماکانى سیستمى فیدرالى دابەشبوونى پەرلەمانەکەیەتى بەسەر دوو ئەنجومەندا و لە بەشى هەرە زۆرى دەستوورى دەوڵەتانى فیدرالیدا "ئەنجومەنى پیران"یان "ئەنجومەنى هەرێمەکان"دەسەڵاتی لە "ئەنجومەنى نوێنەران" فراوانترە. لەو یاداشتەى لە سەرەتاى مانگى ئابى 2005 بەناوى لیستى کوردستانیەوە پێشکەش بە لیژنەى ئامادەکردنى دەستوورى عێراق کرابوو ( تەماشاى هەفتەنامەى (دەستوور) بکە، ژمارەى (5)ى رۆژى 4ى ئابى 2005)، ئاماژەی تێدا نەکرابوو بۆ چۆنیەتى وشێوەى دروستکردنى پەرلەمانى عێراق، کە وەک دەڵێن"سەمامى ئەمانە"بۆ هەرێمەکان. تەنیا ماددەیەک تەرخانکرابێ بۆ ئەنجومەنى هەرێمەکان ماددەى (65)ى دەستوورە کە دەڵێ" ئەنجومەنێک بەناوى (ئەنجومەنى یەکگرتوو مجلس الاتحاد) دروست دەکرێت، ئەندامانى نوێنەرى هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى لەچوارچێوەى هەرێمدا نین، شێوازى دروستکردن و مەرجى ئەندامبوون تێیدا، لەگەڵ دەسەڵاتەکانى وهەر کارێک پەیوەندى پێوەى هەبێ، بە قانوون بە دەنگى سێ یەکى ئەندامانى پەرلەمان پەسەند بکرێـت. هەندێ لایەن ئەمڕۆ پێشنیازى "فیدرالیزمى ئیدارى"دەکەن، ئەوەى کە برێمەر پێشنیازى کردبوو! لەبەر ئەوەى لەسەرەتاوە بنەماکانى فیدرالیزم بە ڕوونى لە دەستوورى عێراق نەچسپێنراون، لەسەروى هەمویانەوە کە پەرلەمانەکەى پێکهاتبێ لە دوو ئەنجومەن، یەکێکیان نوێنەرایەتى هەموو گەڵ بکات (ئەنجومەنى نوێنەران)، کە ئێستا هەیەو هەموو دەسەڵاتەکان بەو دراوە، لەگەڵ ئەنجومەنێکى دیکە کە نوێنەرایەتى هەرێم وناوچەکان دەکات، کە تەنیا ماددەى (65)یان بۆ تەرخانکردووە، لیژنەى پێداچوونەوەى دەستوور ئێستا خەریکى دیاریکردنى دەسەڵات وشێوازى دەستنیشانکردنى دیارى دەکات، ئەویش بە بڕیارى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق! پرسیارەکە لەوەدایە ئایا ئەنجومەنى نوێنەران، کە نوێنەرایەتى هەموو گەلى عێراق دەکات وئێستا هەموو دەسەڵاتەکانى بە دەستەوەیەو کوردیش هەمیشە کەمینە دەبێ تێیدا، چۆن دەست لە دەسەڵاتە فراوانەکانى هەڵدەگرێ ودەیدا بەو ئەنجومەنە؟
هەولێر 24 حوزەیرانى 2007
هەفتەنامى (میدیا)، ژمارە (295)، رۆژى 26ى حوزەیرانى 2007.

چەند سەرنجێک دەربارەى هەڵبژاردنى داهاتووى عێراق و ئاکامەکانى سەبارەت

2007-10-12T15:43:00.000-07:00

چەند سەرنجێک دەربارەى هەڵبژاردنى داهاتووى عێراق و ئاکامەکانى سەبارەت بە پاشە رۆژى کوردستان

دکتۆر نورى تاڵەبانى
خەڵکى کوردستان بە گەرمەوە بەشداریان لە پرۆسەى رێفەراندۆم لەسەر رەشنووسى دەستوورى هەمیشەیى عێراق نەکرد کە لە 15 تشرینى یەکەمى ئەمساڵ سازکراو کەسیش ناتوانێ نکوڵى لەم راستیە بکات. بەشدارى نەکردنی ئەو خەڵکە بەو گەرموگورییەى کە لە هەڵبژاردنى 30 کانوونى دووەمى 2005 کردیان بۆ هەڵبژاردنى ئەندامانى کۆمەڵەى نیشتمانى عێراق و پەرلەمانى هەرێمى کوردستان و ئەنجومەنى ئوستانەکان (پارێزگاکان) بێ هۆ نییە. جێگاى داخە کە دەسەڵاتدارانى کوردستان بە زوویى نەکەوتنە چارەسەرکردنى هەموو یان بەشێک لەو کێشانەى بوونەتە هۆى بەشدارى نەکردنى خەڵکەکە. ئێستاش بڕیارە لە 15 کانوونى یەکەمى ( دیسەمبەر ) ئەمساڵ بۆ جاری سێیەم ، هەڵبژاردنێکى تر ڕێکبخرێت ، بۆ ئەنجومەنێکى تر بۆ ماوەى 4 ساڵ کە دەسەڵاتدارتر دەبێ لە کۆمەڵەى نیشتمانى عێراق کە ئەرکى سەرەکى ئامادکردنى رەشنووسى دەستوورى هەمیشەیى عێراق بوو. بە پێى دەستوورى تازەى عێراق ، ئەرکە سەرەکیەکانى ئەم ئەنجومەنە دەکرێت لەم چەند خاڵەى خوارەوە کۆ بکرێنەوە :
یەکەم پێداچوونەوە بە دەستوورى هەمیشەیى عێراق بە پێى ئەو مادە نوێیەى لەدوا کۆبوونەوەى لیژنەى ئامادەکردنى رەشنووسەکەدا خراوەتە سەر ئەو دەستوورە ، بە دامەزراندنى لیژنەێکى پەرلەمانى کە نوێنەرانى هەموو پێکهاتەکانى کۆمەڵگاى عێراقى تێدا بەشداربێ ئەرکى ئەم لیژنەیە بریتى دەبێ لە ئامادەکردنى راپۆرتێک بۆ ئەنجومەنى نوێنەران لە ماوەى چوار مانگدا، تێیدا پێشنیازى ئەو دەستکاریانە دەکرێت کە پێویستە لەو دەستوورەدا بکرێن. پاش بریاردان لەسەر ئەو پێشنیازانە ، کارى لیژنەکە کۆتایى پێ دێت و هەڵدەوەشێتەوە. بە پێى بڕگەى دووەمى ئەم مادە نوێیە ، پێشنیازەکانى لیژنەکە دەبێ پێکەوە بخرێنە بەردەم ئەنجومەنى نوێنەران و بە دەنگى دوو لەسەر سێى ئەندامانى پەسەند بکرێن. بەڵام بڕگەى سێیەمى هەمان مادە دەڵێت پێشنیهادە پەسەندکراوەکانى ئەنجومەنى نوێنەران دەبێ لەماوەى دوو مانگدا ، لە رۆژى پەسەندکردنیان لەلایەن ئەنجومەنەوە ، لە رێفەراندۆمێکدا کە هەموو گەلى عێراق بەشدارى تێدا بکات ، دەنگی لەسەر بدرێت. دوا بڕگەى هەمان مادە کە بڕگەى چوارەمە دەڵێ ئەو رێفەراندۆمەى لەسەر ئەو دەستکاریانەى لەسەر دەستوورەکە دەکرێت کاتێ بە سەرکەوتوو دەزانرێت ئەگەر دەنگدەران بە زۆرینەى دوو لەسەر سێى دەنگەکانى سێ ئوستان (پارێزگا) رەتی نەکەنەوە. کەواتە ئەنجومەنى داهاتووى عێراق دەتوانێ دەستکارى هەموو یان بەشێک لە بەندەکانى ئەو دەستوورە بکات کە لە 15 مانگى تشرینى یەکەم پەسەندکراوە. ئەم بەندە لەسەر داواى گرووپەکانى سوونەى عەرەبى خراوەتە سەر ئەو دەستوورە ، چونکە نارازین لە ناوەرۆکى و بەنیازن هەوڵى دەستکارىکردنى بدەن بەو شێوەیەى ئەوان دەیانەوێ . هەمو ئاگادارى هەڵوێستى بەشى زۆرى لایەنەکانى سونەى عەرەبین سەبارەت بە داواکاریەکانى گەلى کوردستان وهەوڵدانیان بۆ گێڕانەوەى بارى عێراق بۆ بارى پێش روخانى رژێم کە حوکمڕانىکردنى عێراق بە پێى سیستەمى سەنترالیزم بە ڕێوە دەچوو و کارەکان هەموویان بە دەست حکومەتى ناوەندیەوە بوون.
ئەرکێکى ترى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقى کە لە 15 دیسەمبەرى داهاتوو هەڵدەبژێردرێت ، متمانە دانە بە حکومەتى ئایندەى عێراق کە چەندەها کیشَشەى گەورەى لەبەردەمدایەو چاوەڕێى چارەسەرکردنیان دەکرێت. گەورەترین کێشەى عێراق ، بەتایبەتى بەنیسبەت ئێمەى کوردەوە جێبەجێکردنى مادەى 58 ى قانوونى بەرێوەبردنە کە ئێستا بووە بە مادەى 136 دەستوورى نوێ بە هەردوو بڕگەکەیەوە. هەردوو حکومەتى عەلاوىو جەعفەرى هیچ هەنگاوێکیان نەناوە بۆ چارەسەرکردنى ئەم کێشەیە ، گەرحکومەتى ئایندەى عێراقیش چارەسەرى ئەم کێشەیە نەکات و ئەنجومەنى نوێنەران بە جیدییەتەوە چاودێرى کارەکانى نەکات ، عێراق بەرەو بارێکى ناهەموار دەچێت. حکومەتى ئایندە دەبێ چاودێرى هەموو کارەکانى حکومەتى تازەى عێراق بکات کە کۆمەڵێک کیشەى گەورە چاوەرێى چارەسەرکردن دەکەن، بە تایبەتى یەکلایکردنەوەى ئەو تۆمەتانەى ئاراستەى بەشێک لە وەزیرو کاربەدەستە گەورەکانى هەردوو حکومەتى عەلاوىو جەعفەرى کراون ، جگە لەو تۆمەتانەى خراونەتە پاڵ بەرپرسە ئەمریکىو بیانیەکانى تر کە یەکێکیان خودى پۆڵ برێمەرە.
ئەم ئەنجومەنە هەروا دەبێ خەریکى ئامادەکردن و پەسەندکردنى نزیکەى 50 قانوونى تازە بێ کە لە دەستوورى تازەدا ئاماژەیان بۆ کراوەو پێویستە بە قانوونى تایبەت ئەو مادە قانوونیانە شى بکرێنەوەو بخرێنە چوارچێوەى پراکتیزەکردن تاکو کاریان پێ بکرێت. ئەم قانوونانە دەشێ بە شێوەیەک ئامادەبکرێن کە دەستوورەکە دەوڵەمەندتر بکەن ، بەڵام دەشێ بە پێچەوانەوە دانانى ئەو قانوونانە ببێتە هۆى کەمکردنەوەى مافەکانى گەلى کوردستان بە تایبەتى و گەلى عێراق بە گشتى و دەستوورەکە لە کونجێکى تەسکدا حەشاربدرێت. لێرەدا هەر بۆ نمونە ئاماژە بۆ بڕگەى دووەمى مادەى 4ى دەستوور دەکەین کە تایبەتە بە چۆنیەتى پیادەکردنى حوکمەکانى ئەو مادەیە سەبارەت بە بەکارهێنانى زمانى کوردى ، هەروا بڕگەکانى مادەى 12 سەبارەت بە ڕێکخستنى ئاڵاى تازەى عێراق و دروشم و سروودى نیشتمانى کە پێویستە بە قانوونى تایبەت دابرێژرێن تاکو بگونجێن لەگەڵ پێکهاتەکانى گەلى عێراقدا. هەروا پێویستە بە پێى قانوون ئەو کارانەى پەیوەندیان بە دەوڵەتنامە(رەگەزنامە)ەوە هەیە دیارى بکرێن و ڕێکبخرێن. مادەکانى 22 و 23 و 24 و 26 و 27 و 28 و 30 و 31 و 32 و 33 و 34 و 35 و 36 و 37 و 43 و 47 چەند نموونەێکى ترن کە پێویستیان بە قانوونى تایبەت هەیە هەروەها مادەى ( 58 )ى قانونى کاتى بەڕێوەبردنى دەوڵەتى عێراق (TAL) کە ئێستا بووە بە مادەى (136)ى دەستوورى تازە ، پێویستە بە قانوونێکى تایبەت ناوەڕۆک و میکانزمى جێبەجێ کردنى شى بکرێتەوە . ئەو بڕیارەى کە حکومەتى عەلاوى لە مانگى کانوونى یەکەمى 2004 کە تایبەتە بە دانانى دەستەێکى باڵا بۆ ئاسایى کردنەوەى بارى کەرکوک بە سەرۆکایەتى کاک حەمید مەجید موسى کافى نییە . ئەو پڕۆژە قانوونیەى کە لە 8ى شوباتى 2005 ئامادەم کردووە سەبارەت بە پێکهاتەو شێوەى کارکردنى ئەو دەستەیەو سنوورى دەسەڵاتەکانى دەکرێت لەم بارەوە سوودى لێ وەربگیرێ ( دەقى ئەم پڕۆژەیە هەفتەنامەى هاوڵاتى بە کوردى بڵاوى کردووەتەوە ) . بە بۆچوونى من پێویستە ئەو دەستەیە پێک بێت لە 3 تا 5 ئەندام کە یەکێکیان نوێنەرى حکومەتى ناوەندى بێ و ئەوى تریان نوێنەرى حکومەتى هەرێمى کوردستان و سێهەمیان نوێنەرى ئەنجومەنى ئوستانى کەرکوک ، لەگەڵ دوو پسپۆڕ و شارەزا کە چاکترە یەکێکیان تورکمان بێ . هەموو دەسەڵاتەکان بە دەست ئەم دەستەیە بێ کە تواناى دروست کردنى لیژنەى تایبەتى هەبێ لە کەسانى شارەزا لە بوارى قانوون و پلاندانان و ئابوورى و پەروەردە و زانکۆ و هەموو بوارەکانى تر . ئەو لیژنانەى لە پەرلەمانى کوردستان و لە ئەندامانى سەرکردایەتى پارتى و یەکیەتى پێکدێن دەبێ هاوکارى ئەو دەستەیە بکەن و بەڵام دەست نەخەنە ناو کارەکانیەوە . لە هەمووى گرنگتر پێویستە وەزارەتەکانى عێراقى و کوردستانى بە هەموو شێوەیەک هاوکارى لەگەڵ ئەم دەستەیەدا بکەن و بڕیارەکانى جێبەجێ بکەن ، جگە لە پشتگیرى و هاوکارى مادى و مەعنەوى . مادەى 62 کە زۆر بە نارێکىو شپرزەیىو لێڵىو نەزانینەوە دارێژراوە ، پێویستى بە قانوونێکى تایبەت هەیە کە مادەکانى بە ڕوونى باس لە ئەرکەکانى ئەنجومەنى یەکگرتوو بکەن. کەواتە رۆڵى ئەم ئەنجومەنە لە رۆڵى کۆمەڵەى نیشتمانى عێراقى گەلێک فراوانتر دەبێ ، بۆیە گەر خەڵکى کوردستان تیمێکى بەسەنگ و قورس نەنێرێتە ناو ئەو ئەنجومەنە بۆ بەشدارىکردنیان بە شێوەێکى چالاکانە لە داڕشتنى ئەو قانوونانەدا ، جارێکى تر گەلەکەمان تووشى نەهامەتى دەبێتەوە. مەترسی لەوەدایە ئەمجارە گەلى کوردستان لە ڕێگاى پرۆسەیەکى شەرعیەوە بەشداری لە پرۆسەی دامەزراندنەوەى دەوڵەتى عێراقیان کردووە. پێشتر بە بەردەوامى دەمانگوت ئەم بەشەى کوردستان بە بێ رەزامەندبوونى خەڵکەکەى لکێندراوە بە دەوڵەتى عێراقەوە، بەڵام ئێستا هەر سەرپێچییەک لە بەندەکانى ئەو دەستوورە بکرێت بەرپرس دەبین ، چونکە زۆرینەى خەڵکى کوردستان دەنگیان بۆ داوە. لەمەودوا هەر حکومەتێک لە بەغدا حوکمڕانى بکات بە پێى ئەو دەستوورە ، بە حکومەتی شەرعى دەدرێتە قەڵەم لەلایەن دەوڵەتانى دونیا و کۆمەڵگاى نێو دەوڵەتیەوە.
سەنگى فراکسیۆنى کوردستانى لەناو کۆمەڵەى نیشتمانى عێراقى کە فراکسیۆنى دووەم بوو ، تا رادەێک قورس و سەنگین بوو ، بەڵام بارى تازەى سیاسى عێراق بە هۆى بەشدارى کردنى بەشێکى زۆر لە لایەنە سیاسیەکانى عەرەبى سوننە لە هەڵبژاردنى داهاتودا کە هەڵوێستیان دیارە بەرامبەر داخوازیەکانى گەلى کوردستان ، گۆڕاوە . ئەگەر فراکسیۆنى کوردستانى سەنگى جارانى لەناو ئەم ئەنجومەنەدا نەبێ ، ئەو دەستکەوتانەى لە دەستوورى عێراقیدا بە دەستمان هێناوەو پێى ڕازى نەبووین ، ئەگەرى کەمکردنەوەیان لە ئارادایە ، چ بەهۆى ئەو قانوونانەى بەندەکانى دەستوور رێک دەخەن و شیان دەکەنەوە ، چ بە هۆى دەستکارىکردنى راستەوخۆى دەستوورەکەوە . ئەم هەموو هۆیانە وامان لێ دەکات بڵێین بەشداریکردنمان لە هەڵبژاردنى ئەنجومەنى تازەى عێراق ئەرکێکى نیشتمانیەو دەبێ بیر لە "سزادانى" حیزبە دەسەڵاتدارەکانى کوردستان نەکەینەوە ، چونکە هەموو گەلى کوردستان لە بەشدارى نەکردنماندا زەرەرمەند دەبێ.
لێرەدا پێم باشە مادەى 62 دەستوورى عێراقى شى بکەمەوە تاکو بزانین ئەگەر بەشێوەێکى نارێک و مەترسیدار قانوونێکى بۆ دابرێژێرێ ، کورد چەند زەرەرمەند دەبێت. چەند جارێک بە نووسین و لە کۆبوونەوەکانى ناو پەرلەمان و دەرەوەى پەرلەمانیش ، پێش پەسەندکردنى رەشنووسى دەستوورەکە ، سەرنجى هەمولایەکم راکێشاوە بۆ بنەماکانى سیستەمى فیدرالىو وتوومە دەوڵەتێک ناوى فیدرالیەتى لێ نانرێت گەر پەرلەمانەکەى پێک نەهاتبێ لە دوو ئەنجومەنى هاو سەنگ ، یەکێکیان لەلایەن تێکراى خەڵکى ئەو وڵاتەوە هەڵدەبژێردرێ ، ئەوى تریان لەلایەن هەرێمەکانەوە. ئەو کەسانەى بەشداریان لە ئامادەکردنى رەشنووسى دەستوورى عێراقیدا کردووە دەبوو ئەم راستیە لەبەرچاوبگرن. گەر بێتو بۆ مادەی 62 قانوونێکى پتەو دانەرێژرێت کە تێیدا چارەسەرى کەموکورتیەکانى ئەو مادەیە نەکرێت ، دەکەوینە بەر رەحمەتى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقیەوە کە ئەندامەکانى لەلایەن هەموو گەلى عێراقەوە هەڵدەبژێردرێن. لە راستیدا پەرلەمانى ئێستاى عێراق بە پێى مادەى 47ى دەستوور پێکهاتووە لە یەک ئەنجومەن و هەموو دەسەڵاتەکانیش بەو ئەنجومەنە دراون. ئەنجومەنى دووەم کە (ئەنجومەنى یەکگرتوو)ە تا ئێستا هەر بۆ "وەزنى شیعر" ناو لێنراوە. ئەم ئەنجومەنە وەک لە مادەى 62دا هاتووە، پاشان دادەمەزرێت ، کە نوێنەرایەتى هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانە دەکات کە لە نێو هەرێمێکدا نین ، بەڵام " پێکهاتەکەىو مەرجەکانى ئەندامیەتى تێیداو دەسەڵاتەکانى و هەرچى پەیوەندى پێیەوە هەیە بە قانوون دادەنرێت ، بە زۆرینەى دوو لەسەر سێى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران". ئەم ئەنجومەنە دەبوو لە ئەنجومەنى نوێنەران باڵادەستتر بێ ، وەک ئەوەى لە دەستوورى بەشى هەرە زۆرى دەوڵەتە فیدرالیەکانى جیهاندا هاتووە ، بەڵام لە دەستوورى عێراقدا جارێ هەر بەناو دامەزراوەو لە داهاتووشدا بە پێى قانوونێک دەسەڵاتەکانى دیارى دەکرێن کە ئەنجومەنى نوێنەران پەسەندى دەکات! هەڵەێکى تر کە هەڵەى خۆمانە ، دواخستنى ئامادەکردنى دەستوورى هەرێمى کوردستان بوو بۆ پاش پەسەندکردنى دەستوورى عێراقى. لە وەتەى سیستەمى فیدرالی لە مانگى تشرینى یەکەمى 1992 پەسەندکراوە ، بە بەردەوامى داوامانکردووە و هەوڵمان داوە دەستوورێک بۆ هەرێمى کوردستان پەسەندبکرێت. پەسەندکردنى سیستەمى فیدرالى بۆ عێراق بەلاى منەوە لە ئامادەکردنى دەستوورێکى تایبەت بۆ هەرێمى کوردستان گەورەترە ، چونکە پەسەندکردنى سیستەمى فیدرالى بووە هۆى هەڵتەکاندنى سیستەمى حوکمڕانىکردن لە عێراقدا کە لە سەرەتاى دامەزراندنى ئەو دەوڵەتەوە لەسەر بنەماى سەنترالیزم دارێژراوەو کارى پێکراوە. پەرلەمانى کوردستان کە سیستەمى فیدرالى پەسەندکرد بۆ پاشە رۆژى عێراق پرسى بە حکومەتى بەغدا نەکرد ، کەواتە بۆ دەبێ ئەو هەموو ساڵانە چاوەرێى دەستوورى عێراقى بکەین تاکو دەستوورەکەمان گونجاو بێ لەگەڵ دەستوورى ناوەندیدا؟
لە کۆنفرانسێکى قانوونى کە لە ئەیلولى 1994 لە زانکۆى پرنستنى ئەمریکى بەسترا ، کۆمەلێک شارەزاو پسپۆرانى بیانىو عێراقىو کورد بەشداریمان تێدا کرد ، ئەم مەسەلەم خستە بەرچاویان. بەشى هەرە زۆرى پسپۆرە ئەمریکى و بیانیەکان پشتگیریان لە بۆچوونى ئێمەدەکرد ، بەڵام عراقیەکان بە عەرەب و تورکمانەوە رەخنەیان لێ گرتین. لەو باوەڕەدام ئێستاش پێیان بکرێت هەوڵدەدەن دەستوورێک بۆ هەرێمى کوردستان پەسەند نەکرێت ، بەڵام دەستوورى تازەى عێراق ڕێگاى بە دانانى دەستوورى تایبەت بە هەرێمەکان داوە.
ئەگەر لە کاتى خۆیدا دەستوورێک بۆ هەرێمى کوردستان پەسەندبکرابا ، ئەو دەستوورە ئێستا وەک سیستەمى فیدرالى دەبووە بەشێک لەو سیستەمە قانوونیەى کە مادەى 137 ى دەستوورى تازەى عێراق دانى پێداناوە. بەداخەوە ئەو قانوونناسە کوردانەى کە دەیانگوت پێویستە دەستوورەکەمان پاش بخەین تا دەستوورى عێراقى پەسەند دەکرێت ، لەبەر هەر هۆیەک بێ ، دووربوون لەم واقیعە. لە سیمینارێکدا کە پسپۆرێکى فەرەنسى خەڵکى ویلایەتى (کێبەکى) کەنەدیە لە رۆژى 28 ى نۆڤەمبەرى 2005 پێشکەشى ئەندامانى لیژنەى ئامادەکردنى دەستوورى هەمیشەیى کوردستانى کرد لە پەرلەمانى کوردستاندا ، داواى پەلەکردنى لێ کردین لە دانانى هەموو قانوونەکانى کوردستان ، بە دەستوورەوە ، و خوازیاربوو ئەو دەستوورە پێش دەستوورى عێراق ئامادە بکرابا! وادیارە نەخۆشى خۆ بەکەم زانین لەناو رووناکبیرانیشدا هەر باوە. پەسەندکردنى دەستوورى هەرێم پێش دەستوورى عێراقى دەبووە هۆى ئەوە کە داواکاریەکانى گەلەکەمان لە دەستوورى خۆمان بچەسپێنین کە ئێستا دەبوونە بەشێک لەو سیستەمە قانوونییەى کە دەستوورى عێراقى قبووڵىکردووە. ئەندامانى لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان ئێستا زوو زوو تەماشاى بەندەکانى دەستوورى هەمیشەیى عێراق دەکەن تاکو دڵنیابن لەوەى ئەو بەندانەى پێشنیاز دەکرێن گونجاو بن لەگەڵ ئەو دەستوورەدا ، چونکە بڕگەى یەکەمى بەندى 13 دەستوورى عێراقى دەڵێ" ئەم دەستوورە بە پایەدارترین و باڵاترین قانوون دەژمێردرێت لەسەرتاسەرى عێراقدا ، هەمووان پێى پابەندن بە بێ بەدەربوونى کەسێک". بڕگەى دووەمى هەمان بەند جاریکى تر باڵادەستى ئەو دەستورە دووپات دەکاتەوەو دەڵێ " نابێت قانوونێک دابنرێت لەگەڵ ئەم دەستوورەدا ناکۆک بێت ، هەر دەقێکیش لە دەستوورى هەرێمەکاندا یان هەر دەقێکى دیکەى قانوونى لەگەلیدا ناکۆک بێت ، بە پووچەڵ دەژمێردرێت".
دەزگاکانى هەرێمیش، پاش جێبەجێکردنى دەستوورى هەمیشەیى عێراق ، دەبێ پابەند بن بەو دەستوورەوە . بۆ نموونە ، پەیوەندىکردنیان بە دەزگا دەوڵەتى و نێو دەوڵەتیەکانەوە لە پاش دامەزراندنى حکومەتى تازەى عێراق ، چونکە دەبێ لە چوارچێوەى بەندەکانى دەستوور ئەو پەیوەندیانە ئەنجام بدەن َ. سیستەمى فەرمانرەوایى لە عێراقدا و پەیوەندى هەرێمى کوردستان بە حکومەتى ناوەندیەوە لەدەستوورى هەمیشەیى عێراقدا دیارى کراوە ، ئەو پەیوەندیەى کە زیاتر لە 14 ساڵ پچڕابوو ، ئێستا بە پێى ئەو دەستوورە ڕێک خراوەتەوە . بەڵام پێش بەسەندکردنى دەستوورى هەمیشەیى عێراق دەمانتوانى دەستوورێکى تایبەت بە هەرێم ئامادەبکەین ، وەک چۆن لە ساڵى 1992دا سیستەمى فیدرالیمان پەسندکرد ، بەو شێوەیە دەستوورەکەشمان دەبوو بە بەشێک لەو سیستەمە قانوونییەى کە بەندى 137 دەستوورى عێراقى دانى پێداناوە. بە پێى ئەو بەندە " ئەو قانوونانەى لە ساڵى 1992 بەولاوە لە هەرێمى کوردستان دانراون کاریان پێ دەکرێت و هەموو بریارەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان _ بە بریارەکانى داداگاو رێککەوتنامەکانیشەوە – کاریان پێ دەکرێت ، مەگەر هەموار بکرێت یان هەڵبوەشێتەوە بە پێى قانوونەکانى هەرێمى کوردستان لەلایەن لایەنى دەسەڵاتدارەوە ، بە مەرجێک ناکۆک نەبن لەگەڵ دەستووردا".
لە نووسینێکدا لە 9 ى ئادارى 2005 لە هەفتەنامەى (هاوڵاتى) بڵاومکردووەتەوە لە ژێر دێرى "کاتى پەسەندکردنى دەستوور بۆ هەرێمى کوردستان هاتووە" نووسیبوم "پەرلەمانى کوردستان لە مانگى تشرینى یەکەمى 1992 سیستەمى فیدرالى بۆ پاشەرۆژى عێراقى پەسەندکردووە، بەم چەشنە لە بەشێکى رزگارکراوى کوردستاندا قەوارەیەکى سیاسى (دێ فاکتۆ) دامەزراوە کە دەزگاکانى دەسەڵاتەکانى دەوڵەتیی پراکتیزە دەکەن: دەسەڵاتى ناوخۆیىو پەیدوەندىکردن بە دەرەوە لەگەڵ داکۆکىکردن لە سنوورى ئەو بەشە رزگارکراوەى کوردستان. ئەم هەنگاوە دەبوو هەنگاوێکى دیکەى بەدوادا بوایا کە بریتی بوو لە دانانى دەستوورێک بۆ ئەو هەرێمە بۆ رێکخستنى پەیوەندى نێوان دەسەڵات و دەزگاکانى هەرێم تاکو هەریەکەیان ئەرک و دەسەڵاتەکانى خۆى بزانێ وهاوڵاتیانیش ئاگادارى ماف و ئەرکەکانیان بن". بەشێک لە قانوونناسانى کوردستان رەخنەیان دەگرد و دەیانگوت چۆن دەبێ دەستوورى هەرێمى کوردستان پێش دەستووری عێراقى پەسەندبکرێ؟ دەمانپرسى بۆ دەکرێ سیستەمى فیدرالى پەسەندبکرێت بۆ پاشە رۆژى عێراق ، بێ ئەوەى پرس بە حکومەتى بەغدا بکرێت ، بەڵام نابێ دەستوورێکى تایبەت بۆ هەرێمى کوردستان دابنێین کە حوکمەکانى تایبەتن بە هەرێمى کوردستانەوە؟ دواخستنى دانانى دەستوورى هەرێمى کوردستان پاش پەسەندکردنى دەستوورى عێراق زەرەرێکى گەورەى لە گەلەکەماندا.
لە 15 دیسەمبەرى 2005 جارێکى تر هەموو خەڵکى عێراق دەنگدەدەن بۆ هەڵبژاردنى ئەنجومەنێکى تر کە هەموو دەسەڵاتەکان لە عێراقدا بەو تاقە ئەنجومەنە دراون. بەرژەوەندى پاشەرۆژى گەلەکەمان دەبێ بخەینە پێش رەخنەو گلەیەکانمان لە هەردوو حیزبى دەسەڵاتدارو نەخرێنە خانەى"تۆڵە سەندنەوە" لەو دوو حیزبە. هەموو کەسێک دەبێ دەنگ بدات ، چونکە بۆ پاشەرۆژى کوردستان دەنگ دەدات ، نەک بۆ ئەو دوو حیزبە کە دەبێ جارێکى تر بچنەوە بە سیاسەت و رەفتارى سیاسیانەى خۆیاندا .
روونەکردنە سەندووقەکانى دەنگدان ناحەزانى گەلەکەمان شاد دەکات و ئەو دەستکەوتانەى تا ئێستا بە دەستمان هێناوە لەدەستیان دەدەین. با هەوڵ بدەین ئەو دەستکەوتانە بچەسپێنین و پەرەیان پێ بدەین و بەهێزتریان بکەین ،بەڵام بەشدارى نەکردنمان دەبێتە هۆى لە دەستدانیان لەسەر ئاستى نێوخۆیىو نێو دەوڵەتیش.
بارى ئێستاى کوردستان وەکو ئەو دەمە نییە کە دەنگ بۆ رەشنووسى دەستوورى عێراقى دەدرا. ئەو رەشنووسە کە خەڵکانێک دەنگیان بۆ نەدا بە مەبەستێکى تایبەتى بوو، وایان دەزانى بە دەنگ نەدان بەو رەشنووسە ئاگادارى راى گشتى عێراقىو جیهانى دەکەنەوە کە ئەو رەشنووسە بەشى زۆرى داواکارىو ئاواتەکانى گەلى کوردستانى تێدا نییە. بەڵام ئەو رەشنووسە ئەمرۆکە بووە بە دەستوورو کارى پێ دەکرێت پاش دامەزراندنى حکومەتى ئایندەى عێراق لە پاش هەڵبژاردنى رۆژى 15 دیسەمبەر.
هەولێر 28 ى تشرینى دووەمى 2005

لە چاوپێکەوتنێکی هەفتەنامەى (جەماوەر) لەگەڵ دکتۆر نورى تاڵەبانى

2007-10-12T15:41:00.000-07:00

کاربەدستانى عێراق، سەددامیان بە شێوازێک لە سێدارەدا کە خۆى و هەوادارانى خوازیارى بوون

لە سێدارەدانى سەددام لە رۆژى یەکەمى جەژنى قوربان و نیشاندانى لەسەر شاشەى تەلەفزیۆن، بیروڕاى جیاوازى لێکەوتەوە، لەو دیمانەدا، دکتۆر نورى تاڵەبانى، یاساناس و شەندامى پەرلەمانى کوردستانن تیشک دەخاتە سەر ئەو پرسەو لە رووى یاساییەوە بیروڕاى خۆى دەربڕى.
پرسیار: چۆن دەڕواننە کارى لە سێدارەدانى سەددام حوسێن؟
وەڵام: لەسێدارەدانى دڕوندەترین دیکتاتۆرى ئەم سەردەمە بەو شێوازەى لە 30 کانوونى یەکەمى 2006دا ئەنجامدرا هەڵوێستى جۆراوجۆرى لێکەوتەوە، چ لەسەر ئاستى عێراق بێ یان لەسەر ئاستى نێو دەوڵەتى. چەند وڵاتێکى عەرەبى و چەند ڕێکخراوێکى عەرەبى و بیانى، کە بەشێکیان هەرگیز دۆستى رژێمى سەددام نەبوون، وەک ڕێکخراوى (ئەمنیستى ئینتەرناشناڵ)، هەڵوێستێکى چاوەڕوان نەکراویان هەبوو. پرسیار لەوەدایە ئایا ئەو هەڵوێستانە چاوەڕوان نەکراو بوون، یان هەڵەیەک لە ئارادا بوو کە بووە هۆى ئەو جۆرە کاردانەوەیان؟
دەستگیرکردنى سەددام بەو شێوەیەى لە کەنالەکانى تەلەفزیۆندا چاومان پێکەوت گرنگترین هەواڵى ئەو ساڵە بوو، هەروەها دەستکەوتێکى گەوەرەش بوو بۆ گەلانى عێراق. وێنەى دەرهێنانى سەددام بەو سەرو ریشەوە لەو کونە مشکەدا سەلماندى کە ئەو پیاوە بەو شێوە نەبوو کە هەوادارانى پرۆپاگەندەیان بۆ دەکرد کە گوایا مرۆڤێکى "ئازا"و "چاونەترسە". دەکرا ئەو ئینتیباعە لە بیرو یادى خەڵکدا بمێنێتەوە ئەگەر کاربەدەستان عێراق ژیرانە هەڵسوکەوتیان لەگەل پرۆسەى دادگەیکردنى و شێوازى لە سێدارەدانى بکردبا، بەڵام بەداخەوە لەم ئەزموونەشدا سەرکەوتوو نەبوون.
دادگەیکردنى سەددام و ئەو تاقمەى لەگەڵیا بوون نە بە پێى قانوونى عێراقى بەڕێوەچووە، نە بە پێى بنەماکانى قانوونى نێو دەوڵەتى. هۆیە سەرەکیەکەشى دەگەڕێتەوە بۆ هاوکارى نەکردنى کاربەدستانى عێراقى لەگەڵ دادگە نێو دەوڵەتیەکان کە تایبەتن بە دادگەیکردنى تۆمەتباران بە تاوانى جێنۆساید و تاوانى دژ بە مرۆڤایەتى. دادگەى باڵاى تاوانەکان لە عێراق دەیتوانى شێوازى هەڵسوکەوتى لەگەڵ تۆمەتباراندا بە پێى هەڵسوکەوتى ئەو دادگەیانە بەڕێوەبەرێت. هەر لەسەرەتاوە هەرگیز لەگەڵ ئەوەدا نەبووم کە دادگەیکرنى سەددام و تاقمەکەى لەسەر شاشەکانى تەلەفزیۆندا بڵاوبکرێتەوە، چونکە دیاربوو خۆى و هەوادارانى بە تایبەتى لە وڵاتانى عەرەبیدا، بە شێوەێکى دیکە بەکاریان دەهێنا، چ بۆ پرۆپاگەندەکردن بێت یان بە سووکایەتیکردن بە دادگەو شایەتەکان و تێکرا سستمى حوکمڕانیکردن لە عێراقدا. بڵاونەکردنەوەى دادگەیکردنی سەددام و تاقمەکەى بە پێشێلکارى مافى تۆمەتبار نادرێتە قەڵەم، چونکە مەرج نییە هەموو دادگەیکردنێک لەسەر کەنالەکانى تەلەفزیۆندا بڵاوبکرێتەوە. ئەگەر وێنەى سەددام و دادگەییکردنەکەى بڵاونەکرابایەوە، خەڵکەکە هەر بە چاوى رۆژى گرتنى تەماشای سەددامیان دەکرد. دەکرا بەشێک لە پرۆسەى دادگەییکردنەکەى لە ڕێگاى رادیۆوە بڵاوبکرێتەوە، بەڵام لە ژێرچاودێرى دەزگاى دادوەرى گشتیی.
سزاى لەسێدارەدان بۆ ئەو تاوانبارانەى بەشى زۆرى ژیانیان بە تاوان و تاوانکارییەو بەسەربردووە، بە تایبەتى ئەوانەى تاوانى دژ بە مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە، سزاێکى ڕەوایە. شەریعەتى ئیسلام و قانوونى بەشى هەرە زۆرى دەوڵەتانى جیهان ڕێگا بە سێدارەدانى تاوانبارنى گەورە دەدەن، چ بە سێدارەدان بێ یان بە لەناوبردنى بە شێوازێکى دیکە. تاوانبارێکى وەک سەددام کە لە ماوەى دادگەیکردنیدا هیچ جۆرە پەشیمانییەکى دەرنەبڕى سەبارەت بەو هەمو تاوانانەى کردوونى، دەبێ سزاکەى هەر لەسێدارەدان بێ، بەڵام جێگاى داخە ئەو کارە بە شێوازێک ئەنجامدرا کە لە بەرژەوەندى هەوادارانى سەددامدا بوو. کورد دەمێکە وتوویەتى "کارى نەزانێک بە سەد دانا چاک ناکرێت"! کاربەدستانى عێراق، لەبەر هەر هۆیەک بێ، سەددامیان بە شێوازێک لە سێدارە دا کە خۆى و هەوادارانى خوازیارى بوون، چونکە سەددام دەیزانى لەناودەبرێ و نامێنێ، بەڵام دەیویست ناوێک بۆ خۆى بەجێبهێڵێ کە شایستەى نەبوو.
پرسیار: وەک قانوونناسێک لەسێدارەدانى سەددام بە شێوازێکى قانوونى ئەنجامدرا یان نا؟
وەڵام: ئەگەر تەماشاى بڕگەى 12 ى ماددەى 36 دەستوورى عێراقى بکەین لەگەڵ چەند ماددەێکى دیکەدا لە قانوونى سزادانى عێراقى و قانوونى ڕێڕەوى سزایى عێراقى، دەبێ بڵێین پرۆسەى لەسێدارەدانى تاوانبار سەددام بە پێى دەستوورو ئەو دوو قانوونە ئەنجام نەدراوە.
بڕگە 12 ماددەى 36ى دەستوورى عێراقى دەڵێت بڕِیارى دادگە بە حوکمى لە سێدارەدانى تاوانبار جێبەجێ ناکرێت تا پەسەند نەکرێت لەلایەن سەرەک کۆمار یان جێگرەکەی، بە دەرچوونى فەرمانێکى تایبەتى. ئەو بڕیارانەى لەلایەن دادگەکانى عێراقى یەوە بە حوکمى لەسێدارەدان دەرچوون لەلایەن دەستەى سەرۆکایەتییەوە پەسەندکراون ئەوجا جێبەجێ کراون، بەڵام لە سێدارەدانى سەددام بە بڕیارى سەرەک وەزیران جێبەجێ کرا. مەترسى لەوەدایە ئەم هەڵوێستەى سەرەک وەزیران لە ئایندەشدا ببێتە نەریت، هەر کارێک دەستەى سەرۆکایەتى پەسەندى نەکات، سەرەک وەزیران بە بڕیارێکى تایبەتى خۆى جێبەجێى بکات.
لەلاێکى دیکەوە، بە پێى ماددەى 27ى قانوونى دادگەى باڵاى تاوانەکان لە عێراق، بڕیارى لەسێدارەدانى تاوانبار دواى تێپەربوونى 30 رۆژ، لە رۆژى پەسەندکردنى ئەو بڕیارە لەلایەن دادگەى تەمییز ئەوجا جێبەجێ دەکرێت، بەڵام لە سێدارەدانى سەددام پێش تەواوبوونى ئەو ماوە دیاریکراوە ئەنجامدراو لەیەکم رۆژى جەژنى قورباندا، کە ئەوەش بە پێچەوانەى ماددەى 290ى قانوونى ڕێڕەوى سزایى عێراقى بوو کە ڕێگا بە جێبەجێ کردنى حوکمى لەسێدارەدان نادات لە رۆژانى هەینى و جەژندا بۆ کەسێکى موسوڵمان، ئەمەش هەوادارانى سەددام و دامودەزگاکانى بەعس لە وڵاتانى عەرەبى و جیهاندا قۆستیانەوە. لە کاتى جێبەجێ کردنى بڕیارى لەسێدارەدانى سەددام کەسانێک، بە وێنەو بە دەنگ هوتافیان بە ناوى موقتەدا سەدرو باقر حەکیم دەکێشا، ئەوەش دەریخست مەسەلەکە تۆڵە سەندنەوەیە نەک جێبەجێ کردنى بڕیارێکى دادگە. جگە لەوەش کەسانێک ئامادەى کارى جێبەجێ کردنى بڕیارى لەسێدارەدانى تاوانبار سەددام بوون کە نەدەبوو لەوێ بن. بە پێى قانوون، تەنیا دادوەرێک و ئەندامێکى داواکارى گشتى و نوێنەرى وەزارەتى ناوخۆ و بەڕێوەبەرى ئەو زیندانەى کە حوکمى لەسێدارەدانى تێدا جێبەجێ دەکرێت، لەگەڵ پزیشکێک دەبێ ئامادە بن. هەرووها دەبێ ڕێگا بە تاوانبار بدرێت دوا وتەى خۆى بڵێ و لە کۆنووسێکدا تۆمار بکرێت، کەچى لە کاتى لەسێدارەدانى تاوانبار سەددامدا قسەى جۆراوجۆرى پێ وتراو ئەویش بە جنێو وەڵامى داونەتەوە!
پرسیار: بە بۆچوونى ئێوە، جێبەجێ کردنى حوکمى لەسێدارەدان بەسەر سەددامدا کاردانەوەى لەسەر بەرپرسیاریەتى سەددامدا نابێ سەبارەت بە تۆمەتەکانى دیکە، بە تایبەتى تۆمەتى ئەنفال و هەڵەبجە و... کە دژ بە گەلى کورد ئەنجام دراون؟
وەڵام: پێویست بوو هەموو ئەو تۆمەتانەى دەخرێنە پاڵ سەددام، بە تایبەتى تۆمەتى ئەنفال و بەکارهێنانى چەکى کیمیاوى لە هەڵەبجەى شەهیدو لە شوێنەکانى دیکەى کوردستان، لەگەڵ وێرانکردنى پتر لە 4000 گوند و دەرکردنى فەیلیەکان و کوشتنى هەزارەها خەڵکى بێ گوناە چ لە دوجەیل بێ یان لە کاتى سەرکوتکردنى ڕاپەرینى بەهارى ساڵى 1991 و کوشتن و لەسێدارەدانى هەزارەها کەسى دیکەى بێ تاوان کە بەشێکیان منداڵ بوون، بەڵێ دەبوو لە سەرەتاوە ئەم هەموو تۆمەتانە بخرێنە پاڵ سەددام، دەکرا پاشان دەست بە دادگەیکردنى بکرێت، تۆمەت لەدواى تۆمەت. کورد لەوەشدا زەرەر مەند بوو. هەرچەندە تۆمەتى ئەنفال و تۆمەتەکانى دیکە لە ئەستۆى تۆمەتبارانى دیکەدا ماونەتەوە و دەبێ دادگەیکردنیان بەردەوام بێت، بەڵام لە سێدارەدانى تۆمەتبارى سەرەکى کە تاوانبار سەددام بوو کە بە فەرمانى ئەو ئەو هەموو تۆمەتانە ئەنجامدراون، رەونەق لە دادگەیکردنەکەدا ناهێڵێ. بە پێى ماددەى 30 قانوونى ڕێڕەوى سزایى عێراقى، مردنى تۆمەتبار دەبێتە هۆى ئەوە کە ئەو داوایە سزاییانەى لەسەرى ماون، دەبىِ دادگە کۆتایى پێ بێنێت. لێرەدا بە بیرى ئەو بەرپرسە کوردانە دەخەینەوە کە بەڵێنیان بە خەڵکى هەلەبجەى شەهید دابوو سەبارەت بە تۆمەتى بە بەکارهێنانى چەکى کیمیاوى لە هەڵەبجە، کە سەددام دەبێ لەو شارە دادگەیى بکرێت. بۆ هەوڵى ئەوەیان نەدا تەنیا دانیشتنێک لە دانیشتنەکانى دادگەى بالاِى تاواناەکانى عێراقى لە هەڵەبجە ببەسترێت؟
----------------------------------
هەولێر 6 کانوونى دووەمى 2007
هەفتەنامەى (جەماوەر)، ژمارەى (206)ى رۆژى 8ى کانوونى دووەمى 2007.

کەرکوک بۆ مێژوو دەدوێت، لەگەڵ دکتۆر نورى تاڵەبانى

2007-10-12T15:38:00.000-07:00

"کەرکوک بۆ مێژوو دەدوێت" بریتیە لە چەند چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کۆمەڵێک کەسایەتی کەرکوک دەربارەى بارودۆخى کۆن وتازە لەو شارەدا، لە سەرەتاى 2007 دا لەلایەن مەکتەبى بیرو هۆشیارى(ی.ن.ک.) ئامادەکراوەو بڵاوکراوەتەوە. چەند پرسیارێک ئاراستەى دکتۆر نورى تاڵەبانى کراوە، لێرەدا پوختەى ئەو چاوپێکەوتنە بڵاودەکەینەوە.
پرسیارى یەکەم دەربارەى خۆى وبنەماڵەکەیەتى.
و: لە بنەماڵەێکى ئایینى ناسراوى کەرکوک، کوڕى شێخ جەمیلى تاڵەبانی م، کە شێخى ئیرشادى تەکیەى تاڵەبانى بوو. ئەو تەکیە لە کەرکوک بە تەکیەى گەورە، بە تورکمانى بە(بیوک تەکیە) دەناسرێ، سەرچاوەى تەکیەکانى تاڵەبانى یە لە بەشەکانى کوردستان ودەرەوەى کوردستانیش. لە منداڵیەوە پێم خۆشبوو لە کۆڕى پیاوانى گەورەو بە تەمەن دابنیشم وگوێ لە قسەکانیان بگرم، هەندێ لەو قسانەم لە بیر ماوە، پێم باشە بیانگێڕمەوە تا نەوەى تازەش ئاگادارى ئەو بەسەرهاتوو وڕووداوانە بن.
قوتابخانەى ئیمام قاسمى کوڕان:
لە قوتابخانەى سەرەتایى"ئیمام قاسم"ى کوڕان خوێندنى سەرەتاییم تەواوکردووە، قوتابیەکان وبەشى زۆرى مامۆستاکان کورد بوون، بەڵام بە زمانى عەرەبى دەمانخوێند. لەبەر ئەوەى لە زمانى عەرەبی تێنەدەگەیشتین، مامۆستاکان ناچار دەبوون بە کوردى دەرسەکانمان بۆ ڕوونبکەنەوە. لە قوتابخانەى ناوەندی ودواناوەندی قوتابی تورکمان وعەرەب وکلدان وئاشورى وئەرمەنى لێبوو، بەڵام ژمارەى قوتابیە کوردەکان زیاتر بوو. بەشێک لە قوتابیە عەرەبەکان منداڵى فەرمانبەرو ئەفسەرانى فیرقەى دوو لە سوپاى عێراق بوون، کە مەڵبەندەکەى لە کەرکوک بوو. قوتابخانەى دواناوەندی کەرکوک تەنیا قوتابخانە بوو لە ئوستان (پارێزگا)ى کەرکوک، لەوێدا پێکهاتەى نەتەوەیى کەرکوک بەدى دەکرا، لە شارۆچکەکانى کفرى ودوز وچەمچەماڵ وحەوبجە قوتابیانى ئەو قۆناغە ڕوویان تێدەکرد بۆ تەواوکردنى خوێندنیان.
کێشەى ناوخۆى خوێندکارە تورکمانەکان:
لەناو قوتابیاندا دووبەرەکى وکێشەى ئەتنى کەم بوو، بەڵام لە نێو قوتابیە تورکمانەکاندا جاروبار گیۆمان لە دەنگەدەنگ دەبوو لە کاتى پشوودانا، بەشێکیان سەر بە حیزبى جەلال بایارو ئەوانى دیکە سەر بە حیزبى عیسمەت ئینەنۆ بوون! جەلال بایار لەو سەردەمە سەرەک کومارى تورکیا بوو، حیزبى عیسمەت ئینەنۆ کە حیزبەکەى موستەفا کەماڵ بوو، حیزبى ئۆپۆزسیۆن بوو.
هەندێ بیرەوەرى و ڕووداوى باس نەکراوەتان بۆ دەگێڕمەوە. لە ساڵى 1954 دا ڕێکەوتنامەى سەربازى دوو قۆڵى نێوان حکومەتى عێراق وتورکیا مۆرکرا، سەرەک وەزیرانى ئەو سەردەمەى تورکیا(عەدنان مەندریس) سەردانى عێراقى کرد، پێکەوە لەگەڵ سەرەک وەزیرانى عێراق نورى سەعید بە شەمەندەفەر هاتنە کەرکوک. جگە لە کاربەدەستانى حکومەتی، بەشێک لە تورکمانەکان چوبوون بە پیریانەوە بۆ مەحەتەى شەمەندەفەرى کەرکوک. دەیانگێڕایەوە کاتێ میوانەکان گەیشتوون، قەسابێکى تورکمان بە خۆى وبەرخێکەوە چووەتە بەردەم عەدنان مەندریس بە مەبەستى سەربڕینى لە ژێر پێیدا، بەڵام پێى وتووە "گەورەم، خۆم لەژێر بێتا سەربڕم یان ئەم بەرخە"! هەڵوێستى ئەو قەسابە نەخوێندەوارو نەزانە وچەندەها کەسى وەک ئەو هۆیەکەى پرۆپاگەندەى رادیۆى ئەنقەرە بوو کە بڵاویدەکردەوە تورکمان وکەرکوک بەشێکن لە تورکیاى دایک. هەر لە ناوەراستى پەنجاکانى سەدەى ڕبوردوودا، شەقامێکى گرنگ لە کەرکوک لەلایەن شارەوانییەوە بە شەقامى "سیروان" ناولێنرا. سەرۆکى شارەوانى پارێزەر شێخ فازیل تاڵەبانى بوو، تورکمانە توندڕەوەکان کردیانە هەڵلا، گوایا چۆن دەبێ لە شارێکى وەک کەرکوک شەقامێک بە ناوێکى کوردییەوە ناوبنرێت! لە رۆژنامەکانى تورکیاو هەتا عێراقیش شتى ناڕەوایان دژ بە سەرۆکى شارەوانى بڵاودەکردەوە، وەک ئەوەى ئەو شەقامەى بە ناوى کوڕەکەیەوە ناولێنراوە! ئەوە یەکەم شەقام بوو لە کەرکوک کە ناوێکى کوردی هەبێ.
دەرخستنى کێشەى کەرکوک لەناو شارەکەدا.
دووبەرەکى وناتەبایى نەتەوەیى لە نێو کوردو توکمان پاش 1958 پەڕەى سەند. لە تەموزى ئەو ساڵەدا بەکالۆریۆسم لە کۆلێژى ماف(حقوق) لە زانکۆى بەغدا وەرگردو گەڕامەوە کەرکوک. پاش چەند مانگێ، لە ئۆکتۆبەرى هەمان ساڵ خوالێخۆشبوو مەلا موستەفا بۆ یەکەم جار گەڕایەوە کوردستان. شەوێک لە کەرکوک مایەوە بوو بە میوانى سەرکردەى فیرقەى دوو، جەنرال نازم تەبەقچەلى لە (یانەى ئەفسەران). کوردى کەرکوک بە گەورەو بچوک و هەموو چین وتوێژەکانیانەوە دەچوونە لاى بۆ بەخێرهاتنەوەکردنى. کۆمەڵێک لاو بووین تا شەو لەلاى ماینەوە بۆ پێشوازیکردن لە خەڵک. خوالێخۆشبووان هەمزە عەبدوللاو ساڵح بەگى میرانى لەگەڵیا بوون. رۆژى دواتر بەرەو هەولێر تا شارۆچکەى (پردێ) بەڕێمانکرد، پاش گەڕانەوەشى بۆ کەرکوک چوو بۆ سلێمانى، تا (قەرەهەنجیر) لە گەڵیا بووین. کاتێ لە سلێمانی گەڕایەوە، شەوێکى تر لە کەرکوک مایەوە، لە فڕۆکەخانەى سەربازیى کەرکوک بەرەو بەغدا گەڕایەوەو جارێکى ترخەڵکێکى زۆر لەگەڵیا چووین بۆ بەڕێکردنى. ئامر ئینزیباتى فیرقەى دوو، کە ئەفسەرێکى تورکمان بوو(هیدایەت ئەرسەلان)، بەناوى فیرقەوە هاتبووە فرۆکەخانە بۆ بەڕێکردنى، بەڵام لە فرۆکەخانە کتوپر نەخۆش کەوت و لە ڕێگاى نەخۆشخانەدا دڵى لە راوەستان کەوت. ئەو ئەفسەرە کاتى خۆى بەشدارى لە بەشى زۆرى شەڕەکانى دژ بە بارزانیەکان کردبوو، دەیانگوت لە غەما دڵى لە ڕاوەستان کەوتووە! کوڕێکى قوتابى بوو لەگەڵما ناوى(ساتیع ئەرسەلان)بوو، ئێستا پزیشکە لە کەرکوک، کوردیێکى باشى دەزانى. جارێکیان پرسیارم لێکرد ئەو کوردیە باشە لە کیۆ فێر بووە، وتى لە رەواندوز چونکە باوکى چەند ساڵێک لەوێ ئەفسەر بووە.
تورکمانە توندڕەوەکان مردنى هیدایەت ئەرسەلانیان قۆستەوە بۆ سازدانى خۆپیشاندان، بە هاندانى چەند ئەفسەرێکى قەومى لە فیرقەى دوو. دەتوانم بڵێم دووبەرەکى وناکۆکى لەو رۆژەوە تا دەهات توندتر دەبوو لە نێو کوردو تورکماندا.
نازم تەبەقچەلى:
لە پاش سەرکەوتنى شۆرشى تەموزى ساڵى 1958 جەنرال نازم تەبەقچەلى ناولێنراو بوو بە فەرماندەى فیرقەى دوو لە کەرکوک، کە حوکمى هەموو کوردستانى بە دەستەوە بوو. تەبەقچەلى لە بنەماڵەێکى عەرەبى سوونەى بەغدا بوو، باپیرە گەورەیان لە سوریاوە هاتوون بۆ عێراق، بەڵام هاوسەرەکەى تورکمانى تەلەعفەر بوو. پێوەندى نێوان کوردو تورکمان پاش هاتنى تەبەقچەلى بۆ کەرکوک بەرەو خراپە دەچوو، لە نزیکەوە دۆستایەتى لەگەڵ تورکمانە توندڕەوەکان پەیداکرد، بەتایبەتى لەگەڵ بەشێک لە پارێزەرانى توندڕەو. زوو زوو دەچووە سەر دەعوەتیان ولەگەڵیان کۆدەبووەوە، ئەوەش بووە هۆى ئەوە بزوتنەوەێکى نائاسایى لە نێو تورکمانە توندڕەوەکاندا پەیدابێ کە پێشتر بەو شێوەیە نەبوو. بە کورتى نازم تەبەقچەلى رۆڵێکى سەرەکى بینیوە لە تێکدانى پێوەندى کوردو تورکمان. لەو کتێبەم بەناوى (ناوچەى کەرکوک وهەوڵى گۆڕینى بارى نەتەوەیى ئەو ناوچەیە)کە لە ساڵى 1995 دا بە زمانى عەرەبى لە سوێد چاپکراوە، ئاماژەم بۆ ئەو راستیە کردووە. ماوەیەک پاش گەیشتنى تەپەقچەلى بۆ کەرکوک داواى لە وەزیرى ناوخۆی عێراق عەبدولسەلام عارف کردبوو سەرۆکى شارەوانى کە کورد بگۆڕێ کە کورد بوو. پاش لابردنى تا ڕووخانى بەعس لە ساڵى 2003 دا کورد نەکرایەوە سەرۆکى شارەوانى کەرکوک لە خوالێخۆشبوو شەهید شێخ مارف بەرزنجى بەولاوە، کە لە سەرەتاى 1959 دا بۆ ماوەێکى کەم کرایە سەرۆکى شارەوانى، لەو ساڵەوە تا 1969 هەر تورکمانیان دەکردە سەرۆکى شارەوانى کەرکوک، بەڵام لە ساڵى 1969 دا، مەزهەر تکریتى ئەو پۆستەى پێدرا. باپیرە گەورەى تکریتیەکان لە سوریاوە لەگەڵ سوڵتان مورداى چوارەم هاتوونەتە عێراق بۆ هاوکاریکردنى لەشکرەکەى لە پێناو دەرکردنى سەفەوەییەکان لە عێراق. پێش گەڕانەوەى سوڵتان بۆ ئەستەموول، چەند گوندێکیان پێ دەبەخشێ بەرامبەر هاوکاریکردنیان. پێوەندى تکریتیەکانى کەرکوک لەگەڵ کورد وتورکمان باش بوو. لە کەرکوک جگە لەوان عەرەبى دیکەى لێ نەبوو، عەرەبى (عەگاڵ)لەسەر بەرچاو نەدەکەوتن، بەڵام پاش تەواوکردنى پرۆژەى حەویجە ونیشتەجێکردنى خێڵى عەرەب لەو ناوچەیە، بەشێک لە منداڵەکانیان بۆ تەواوکردنى خوێندنیان دەهاتنە کەرکوک. خەڵکى کەرکوک بە چاوێکى سەیرەوە تەماشاى عەرەبى حەویجەیان دەکرد، چونکە زۆر دواکەوتوو بوون.
پرۆژەى ئاوى حەویجە:
پ: ببوورە دکتۆر گەر بیرت نەپچڕێنم، ئایا پرۆژەى ئاوى حەویجە تەنها بۆ عەرەب بوو، یان بۆ کوردیش بووە، تا چ ڕادەیەک ئەمە راستە؟
وەڵام: لەو باوەڕەدام ئەو پرۆژەیە لە سەرەتاوە هەر بۆ نیشتەجێکردنى خێڵى عەرەبى(بەدو) دروستکراوە. دەڵێن خوالێخۆشبوو سەعید قەزاز کاتێ(موتسەریفى) کەرکوک بووە لە ساڵى 1946 دا، هەوڵیداوە خێلى کۆچەرى کورد لە دەشتى حەویجە نیشتەجێ بکرێن. ئەو پرۆژەیە لە سەرەتاى ساڵى 1936 دا، کاتێ یاسین هاشمى سەرۆکى حکومەت بووە نەخشەى بۆ دانراوە بۆ نیشتەجێکردنى خێڵى(ئەلعوبێد). ئەم خێڵە کە (بەدوو)بوون لە دەشتى جەزیرەى سەر بە موسل خەریکى مەڕوماڵات بەخێوکردن بوون، بەڵام لەگەڵ خێڵى (شەمەر)دا لە شەڕو هەرادا بوون، پاشان ناچاردەکرێن ڕووبکەنە دەشتى (عوزێم) لە پارێزگاى (دیالە). لەوێش لەگەڵ خێڵى (ئەلعەزە)ى عەرەب لە شەڕو ناخۆشیدا دەبن، بۆیە حکومەتى یاسین هاشمى پلانى نیشتەجێکردنیان لە دەشتى حەویجە پەسەند دەکات، بەڵام پرۆژەکە کە بریتى بوو لە هێنانى ئاو لە زێى بچوکەوە بۆ دەشتى حەویجە، بە مەبەستى نیشتەجێکردنى هەردوو خێڵى (ئەلعوبێد)و(جبور) بە چەند ساڵێک ئەوجا تەواو دەبێ. بیستوومە کاتێ سەعید قەزاز موتەسەریفى کەرکوک بووە هەوڵیداوە خێڵى کۆچەرى کورد، بەتایبەتى بەشێک لە تیرەکانى جاف، کە گەرمیان وکوێستانیان دەکرد، لە دەشتى حەویجە نیشتەجێ بکرێن. بەڵام بیستووشمە کە حامید بەگى جاف کە لەو دەمەدا قایمەقامى چەمچەماڵ بووە، پێشنیازى کردووە کە وەزارەتى ناوخۆى عێراق ڕێگا بە بەشێک لە خێڵى جاف بدات لەوێدا نیشتەجێ بکرێن، بەڵام لەسەر ئەو پێشنیازەى لەلایەن ئەو وەزارەتەوە نەقڵ دەکرێ بۆ قەزاێکى دوور، بۆیە دەست لە کار دەکێشێتەوە. حامید بەگ لە چەند خولێکى پەرلەمانى عێراقدا ئەندامى ئەو پەرلەمانە بووە، تا ساڵى 1955. لەو باوەڕەدام ئەو پرۆژیە لەسەرەتاوە بۆ نیشتەجێکردنى خێڵى عەرەب دروستکراوە.
پرۆژەى حەویجە کەى تەواوبوو؟
باس لەوە دەکرێ کە پرۆژەی حویجە لە ساڵى 1936 دا لەلایەن وەزارەتى یاسین هاشمى وە دەستى پێکرابێ. هاشمى لە 28 ى ئۆکتۆبەرى 1936 بە هۆى کودێتاى بکر سدقى یەوە لەسەر پۆستەکەى لادەبرێ و دەچێتە سوریاو لەوێ کۆجى دوایى دەکات. پرۆژەکە لەسەرەتاوە لەلایەن ئەوەوە پێشنیازکراوە، کە بیروڕاى عروبەوى هەبووە، بەڵام پاشتر بە بازووى زیندانیانى کەرکوک، کە بەشى زۆریان کورد بوون، تەواوکراوە، لەماوەى 10 تا 12 ساڵ. بەشى یەکەمى پرۆژەکە پاش 1946 تەواوکراوە، خێڵى (ئەلعوبێد) و(ئەلجبور) وچەند خێڵکى دیکەو چەند بنەماڵەێکى تر لە (دۆر) وتکریت، لە دەشتى حەویجەى ئاوەدانکراوە، نیشتەجێکراون.
سەددام لە مام جەلال (دەبورێ)!
لە کاک دکتۆر موکەرەم تاڵەبانی م بیستوومە، کە وەک نوێنەرى حیزبى شیوعى لە کابینەى ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر چەند ساڵێک وەزیر بوو لە ناوەراستى حەفتاکاندا، رۆژێک ئەلبەکر لەبەردەم چەند وەزیرێک پێى دەڵێ سەرۆکى بنەماڵەکەیان کاتى خۆى پەناهەندە بووە لەلاى تاڵەبانیەکان، پیاوەتیان لەگەڵ کردووین. لە دوا ساڵەکانى حوکمى عوسمانی مامێکى وچەند خزمێکى جەندرمەێکى عوسمانى دەکوژن و پەنا دەبەنە لاى شێخانى تاڵەبانى لە دەشتى داقوق، لە خواروى کەرکوک. یەک دوو ساڵ لەوێ دەمێننەوە تا فەرمانى لێخۆشبوونیان بۆ دەردەچێ. لە شێخ جەنگى تاڵەبانى م بیستووە، کە چەند ساڵێک لەو ناوچەیە ژیاوەو ئەویش لە پیاوانى بە تەمەنى ناوچەکەى بیستووە وتوویانە، کاتێ ئەو عەرەبانە دەگەڕێنەوە بۆ تکریت، شیچ عیزەدینى تاڵەبانى شێخ فەیزوللاى براى لەگەڵیان دەنێرێتەوە تا تکرێت، کە ئەو دەمە گوندێکى گەورە بووە. بە گیۆرەى نەریتى عەشایرى کاتێ دەگەنە تکریت لە گۆرەپانێکدا هەندێ بە سوارى رەمبازى دەکەن، دەڵێن ماوەیەک بەو گۆرەپانە گوتراوە (ساحەى فەیزى). سەددام حوسێن لە ساڵى 1989 دا "فەرمانى لێخۆشبوونى"بۆ هەموو کوردە"یاخى بووەکان"دەرکرد، بەڵام مام جەلالى لێ بەدەرکرد! پاش ماوەیەک لە بەردەم کەناڵى تەلەڤزیۆنی دەڵێ لە جەلال تاڵەبانیش خۆش دەبم، چونکە کاتى خۆى خزمەکانى چاکەیان لەگەڵ کردووین لە کوردستاندا! ئەم وتەى سەددام حوسێن داننان بوو بەوەى ناوچەى داقوق، کە کەوتووەتە خوارووى کەرکوک، بەشێک بووە لە کوردستان! لە نەوەدەکانى سەدەى ڕابوردوودا مام جەلال ئەم بۆچوونەى سەدامى وەک بەڵگە هێنایەوە بۆ کوردستانی بوونى ئەو ناوچەیە! لەو ناوچەیە جگە لە تاڵەبانى، داوودە وکاکەیى وزەنگنەو خێڵى دیکەى لێ یە تا زنجیرە چیاکانى حەمرین. لە پاش بڵاوکردنەوەى کتێبى بە عەرەبکردنى ناوچەى کەرکوک، کاک عەبدوللا سەراجى نووسەر نامەێکى بۆ ناردم تێیدا دەڵێ لە سەرەتاى شەستەکاندا بەڕێوەبەرى قوتابخانەى سەرەتایى حەویجە بووە، لە ئەرشیفى ئەو قوتابخانەیەدا چەند نوسرواێکى بە ئیمزاى خوالێخۆشبوو مامۆستا رەفیق حیلمى(موفەتیشى عامى کوردستان)ى بەرچاوکەوتووە، کەواتە ئەو قوتابخانەیە لەو سەردەمەدا سەر بەو دەزگایە بووە.
عەرەبەکانى حەویجە کاتى خۆى بە مۆڵەت هاتوون:
دەمەوێ لێرەدا ئاماژە بۆ ئەوەش بکەم کە پاش ئەوەى حکومەتى عێراق داوا لە شێخەکانى خێڵى (ئەلعوبێد)دەکات بچنە دەشتى حەویجە، سەرۆکەکانى، بەتایبەتى شێخ مەحەمد ساڵح وبراکانى، نامەیەک بۆ شێخ مەحمود دەنێرن تێیدا دەنووسن حکومەت داواى لێکردوون لە حەویجە نیشتەجێ بن، بەڵام لەبەر ئەوەى ئەو ناوچەیە بە بەشێک لە خاکى کوردستان دەزانن، بە بێ رەزامەندى ئەو لەوێ نیشتەجێ نابن. ئەوە بەڵگەێکى دیکەیە کە شێخە کۆنەکانى ئەو خێڵە، بە پێچەوانەى هەڵوێستى ئەوانەى ئێستایان، دوژمنایەتى کوردیان نەکردووەو ئەو ناوچەیان بە بەشێک لە کوردستان زانیوە.
شێخانى تاڵەبانى:
لە کەرکوک چەند بنەماڵەێکى کۆنى کورد وتورکمانى لێیە، بنەمالەى شێخانى تاڵەبانى یەکێکە لەو بنەماڵە کۆنانەى کە لە سەردەمى شێخ عەبدولرەحمانى(خالس)ەوە هاتوونەتە ئەو شارە، بەڵام پێشتر لەسەردەمى مەلا مەحمودى باپیرە گەورەمانەوە تەکیەێکى لێکراوەتەوە، ئەم تەکیەیە لەسەردەمى سوڵتان عەبدولمەجید نوێ کراوەتەوە. مەولەوى شاعیر چەند جارێک سەردانى شێخ عەبدولرەحمانى کردووە، بە موناسەبەى تازەکردنەوەى تەکیەکەى قەسیدەێکى جوانى بە زمانى فارسى داناوە. لەسەردەمى حوکمى عوسمانیدا شێخ رەۆوفى کوڕى شێخ عەلى تاڵەبانى(باپیرى کاک پیرۆت) سەرۆکى شارەوانى کەرکوک بووە. لە ساڵى 1934 ەوە تا کۆتایى 1948 شێخ حەبیب تاڵەبانى سەرۆکى شارەوانى بووە، لە ساڵى 1954 ەوە تا ناوەراستى 1958 پارێزەر شێخ فازیل تاڵەبانى ئەویش هەمان پۆستى وەرگرتووە. چەند کەسێک لە بنەماڵەى یەعقوبیەکان، کە لە بنەڕەتدا لە خێڵى زەنگەنەن، وەک مەجید یەعقوبى وشامیل یەعقوبى برازاى، هەردوکیان سەرۆکى شارەوانى کەرکوک بوون، ئەوەش ئەوە دەگەێنێ کە سەرۆکى شارەوانى کەرکوک کورد یان تورکمان بوون تا ساڵى 1969، لەو ساڵەدا عەرەبێک کراوە بە سەرۆکى شارەوانى کەرکوک.
چۆن شێخ فازیل تاڵەبانى کرایە سەرۆکى شارەوانى کەرکوک؟
و. لە ساڵى 1954 دا خوالێخۆشبوو سەعید قەزاز وەزیرى ناوخۆى عێراق بووە. بە پێى دەستوورى عێراقى پێش 1958، وەزیر لە پۆستى وەزارەتەکەى لە شەش مانگ زیاتر نەیدەتوانى بمێنێتەوە ئەگەر ئەندامى پەرلەمان نەبوایا. سەعید قەزاز کە ئەندامى پەرلەمان نەبووە، دەبوو پێش بەسەرچوونى ئەو ماوە دەست لە پۆستى وەزارەتى ناوخۆ بکێشێتەوە، بۆیە لەگەڵ شێخ فازیل تاڵەبانى کە ئەندامى پەرلەمان بووە ڕێکدەکەوێت ئەم دەست لە ئەندامیەتى پەرلەمان بکێشێتەوە تا سەعید قەزاز خۆى کاندید بکات بۆ جێگاکەى، ئەویش ببێ بە سەرۆکى شارەوانى! کەواتە لە ساڵى 1958 دا سەعید قەزاز نوێنەرى لیواى کەرکوک بووە لە پەرلەمانى عێراقدا. سەرۆکى شارەوانى وەک نوێنەرى زۆرینەى دانیشتوانى شار تەماشا دەکرێت، ئەم پۆستە جارێک لەسەردەمى عوسمانى وچەند جارێکى دیکە لەسەردەمى حوکمى پاشایەتیدا بە یەکێک لە بنەماڵەى تاڵەبانى دراوە، واتە کوردێک. بەعس لە ساڵى 1969 ەوە ئەم پۆستەى بە عەرەب دەدا تا بیسەلمێنى کە زۆرینەى دانیشتوانانى ئەم شارە عەرەبن. لە ساڵى 1960 ەوە تا 1969 سەرۆکى شارەوانى کەرکوک تورکمان بوون، بەڵام کەسانى سەر بە حیزبى بەعس بوون.
لە بنەماڵە کوردیەکانى دیکەى کەرکوک، بنەماڵەى خانەقا، کوڕەکانى سەید ئەحمەدى خانەقا، شێخ حسێن و کاکە حەمە هەردوکیان ئەندامى پەرلەمانى عێراق بوون، لە سەردەمى حوکمى پاشایەتیدا.
بنەماڵەى خادم سوجادە:
لە بنەماڵەى دیکەى کوردى شارى کەرکوک بنەماڵەى خادم سوجادە، کە خزمایەتییان لەگەڵ جەلیزادەکانى کۆیەدا هەیە. عەلى رەفیق خادم سوجادە ماوەیەک ئەندامى پەرلەمانى عێراق بووە، پێشتریش حاجى رەفیقى خادم سوجادەى باوکى ئەندامى (مەجلیسى تەئسیسى) عێراقى بووە. لێرەدا ناتوانم ناوى هەموو بنەماڵەکانى دیکەى کەرکوک بێنم، تەنیا بۆ نموونە ناوى بەشێکیان دێنم، وەک بنەماڵەى بەها ئەفەندى باوکى دادیار نورەدین بەهائەدین کە باوکى دادوەر دارا(ئەندامى ئەنجومەنى حوکم) بوو÷ هەروەها بنەماڵەى مەلا قادرى ئیمام لە گەرەکى ئیمام قاسم وبنەماڵەى شێخ باقى وچەندەها بنەماڵەى دیکە. هەموو مەلا بەناوبانگەکانى کەرکوک لە سەدەى نۆزدەما کورد بوون، وەک مەلا عەلى حیکمەت ومەلا رەزاى واعیز ومەلا ناسیح ومەلا مەحمودى مەزناوە، کە هەموویان مەلاى بەناوبانگى کوردستان بوون وخەلیفەى شێخ عەلى تاڵەبانى بوون. مەلا بەناوبانگەکانى کەرکوک لە سەدەى بیستەمیش هەر کورد بوون، وەک مەلا عەزیزى شلێخانى ومەلا ئەحمەدى رۆژبەیانى ومەلا عومەرى گونبەدى ومەلا ئەحمەدى مەلا حەکیم ومەلا مەجیدى قوتب ومەلا عەلى فەتحوللا ومەلا عەلى لەیلان.
لە کەرکوک چەند بنەماڵەێکى تورکمان وەک نەفتچى وئاوچى وگدگ وقیردار ویەعقوبى هەن کە بەشێکیان بە بنەڕەت کوردن. کۆنترین بنەماڵەى عەرەبى کەرکوک تکریتیەکانە کە لەسەردمى سوڵتان مورادى چوارەم هاتوون ولە کەرکوک وتکریت نیشتەجێ بوون. حەدیدیەکان ماوەێکى زۆر نییە لە کەرکوکدا نیشتجێ بوون، پێشتر خەریکى گامێشەوانى بوون وبارى ئابوریان باش نەبوو، بە باشە باس نەدەکران.
داود جەنابى:
لە مانگى شوباتى 1959 دا، نازم تەبەقچەلى کە فەرماندەى فیرقەى دوو بوو خانەنشین کراو جەنرال داود جەنابى، کە ئەفسەرێکى چەپڕەو بوو زۆر دۆستى کوردیش بوو، ئەو پۆستەى وەرگرت. لە نەورۆزى ساڵى 1959 دا، بۆ یەکم جار لە مێژووى شارى کەرکوک ئاهەنگێکی قەشەنگ لە گۆرەپانى فوتبۆلۆنى کۆمپانیاى نەوتى IPC ڕێکخرا، فەرماندەى فیرقەى دوو پیرۆزبایى لە هەموو گەلى کوردستانى کرد بە بۆنەى نەورۆزەوە. هەندێ تورکمان وئاسورى وعەرەبى کەرکوک بەشداربوون لەو ئاهەنگەدا. لە ساڵى 1959 بەشى زۆرى ئەفسەروسەربازەکانى فیرقەى دوو کورد بوون، لەگەڵ چەند ئەفسەرێکى عەرەبى قەومى کە عەبدولکەریم قاسم لە شوێنە گرنگەکان وەک چاودێر لەسەر فەرماندەى فیرقە، داینابوون. بەڵام پاش ڕووداوەکانى تەمووزى ساڵى 1959 کە سەرەتایەک بوو بۆ ناخۆشى وپاشتر کارى توندڕەوى لە نێو کوردو تورکمان لە کەرکوکدا، دووبەرەکى دەستى پێکرد. کاربەدەستانى بەغدا بە تایبەتى کاربەدەستانى ئەمنى بە هەموو شێوەیەک هەوڵى تێکدانى پێوەندى نێوان کوردو تورکمانیان دەدا، هەر لەو دەمەوە سیاسەتى بە عەرەبکردن لەناو شارى کەرکوک دەستى پێکردووە، چونکە بەشێک لە کاربەدەستانى کوردى کەرکوک بە مەدەنى وسەربازى نەقڵى دەرەوەى کەرکوک کران. دەبێ ئەوەش بزانین کە تورکمانى بنەماڵە رۆڵى خراپیان نەدەبینى لە تێکدانى پێوەندى نێوان کوردو تورکمان، بەڵام ئەو گەنجانەى کە دەرچووى زانکۆکانى تورکیا بوون وتوندڕەوبوون، خەڵکانى کەم فەرهەنگیان هان دەدا کارى توندڕەوى بکەن، بەشێک لە پارێزەرانى تورکمان رۆڵێکى خراپیان هەبوو، وهاوکارى دەزگاکانى ئەمنی کەرکوکیان دەکرد کە سەرۆکەکانی عەرەبى توندڕەو بوون.
کۆبوونەوەى واشنتۆن دەربارەى کەرکوک، پێش ڕووخانى رژێم:
مەڵبەندێکى ئەمریکى تایبەت بە رۆژهەڵاتى ناوەراست خەریکى ئامادەکردنى پلان وبەرنامەدانان بوو دەربارەى چۆنیەتى چارەسەرکردنى کێشەکانى کەرکوک، پێش رزگارکردنى عێرا ق. لەوە دەچێ ئاگادارى نووسینەکانم بن دەربارەى کەرکوک، بۆیە پەیوەندیان پێوە کردم بۆ بەشداریکردن لەو کۆبوونەوە. بەشداربووان ژمارەیان کەم بوو، بریتى بوون لە چەند کەسێکى شارەزاى ئەمریکى وعەرەب وکورد، لەوانە (لەیس کوبە) وکاک بەختیلر ئەمین وچەند کەسێکى دیکە. مەبەست لە بەستنى ئەو کۆبوونەوە ئەوەبوو بە چ شێوەیەک چارەسەرى کێشەکانى کەرکوک بکرێت، چونکە دەیانزانى بارودۆخ لەو شارەدا تایبەتى خۆى هەیە.
پ: ئەمە دواى ڕووخانى سەددام بوو؟
و: نەخێر پێش ڕووخانى سەددام ورژێمەکەى، بەڵام پێش دەستپێکردنى پرۆسەى ئازادکردنى عێراق وئەو ناوچانەى کوردستان کە لە ژێر دەسەڵاتى رژێمدا بوون.
پ: لەکۆى؟
و: لە واشنتۆن، لەو کۆبوونەوەدا (لەیس کوبە) پیِشنیازى کرد ئەنجومەنێک دروستبکرێت بۆ بەڕێوەبردنى کاروبارى شار پاش رزگارکردنى. وتم لەوە دەچێ دکتۆر لەیس کوبە دەیەوێ شەرعیەت بە سیاسەتى بە عەربکردنى ئەو شارەو ناوچەکە بدات، چونکە زۆربەى دانیشتوانانى کەرکوک(مەبەستم ئەو دەمە بوو)عەرەبى هاوردن، خەڵکى ڕەسەنى شارەکە بەشى زۆریان دەربەدەرو ئاوارە بوون. ئەنجومەنێک لەو کەسانە دابمەزرێ، ماناى شەرعیەتدانە بە سیاسەتى بە عەرەبکردن. بۆچوونى بەشێک لە ئەمریکیەکانیش هەر ڕێگانەدان بوو بە گەڕانەوەى ئاوارەکان بۆ کەرکوک، بە بۆچوونى ئەوان گەڕانەوەى ئەوان کێشەى لێ دروست دەبێ بۆ هەموو لایەک. وتم بڕواناکەم کەسێک بتوانێ ڕێگا لە گەڕانەوەى ئەو ئاوارانە بگرێت کە لە بارودۆخێکى زۆر خراپ وناخۆشدا دەژین. ئەو ئاوارانە دەگەڕێنەوە بۆ سەر ماڵ وحاڵى خۆیان، چونکە چەند ساڵە بە ناهەق دەرکراون، ئەگەر ڕێگاى چوونەوەیان بە ئۆتۆمبیل لێبگرن، بە تراکتۆرو بە پێ دەگەڕینەوە، ئەگەر جادەکانیان لێبگیرێ، بە پێ بەناو چەمى خاسەدا دەگەڕینەوە! پاشان وتم بڕوا ناکەم حکومەتى ئەمریکا بە فڕۆکە لێان بدات تا گەڕانەوەیان لێ قەدەغە بکات! ئەو خەڵکانە مافى خۆیانە بگەڕێنەوە، چونکە چەندەها ساڵە چاوەڕێى ئەو رۆژە دەکەن کە شارو ناوچەکەیان ئازادبکرێت تا بتوانن بگەڕێنەوە. کاک بەختیار ئەمین، کە پاشان بوو بە وەزیرى مافى مرۆڤ لە حکومەتى عەللاوى، پشتگیرى لە قسەکانم کرد. پێشنیازێکى مام ناوەندی پەسەندکرا، ئەویش رێگادان بە گەڕانەوەى بەشێک لە ئاوارەکان، چونکە گەڕانەوەى هەموویان کێشەى گەورەى لێ پەیدا دەبێ، چاکترە بە قۆناغ بگەڕێنەوە، بە مەرجێک پاشان چارەسەرى کێشەکانیان بکرێت.
لە سەرەتاى مانگى ئەیلولى 2003 دا بە یەکجارى گەڕامەوە کوردستان، یاداشتنامەێکم پێشکەش بە سەرکردایەتى سیاسى کوردى کرد، تێیدا پیِشنیازى دامەزراندنى لیژنەێکم کرد لە کەسانى شارەزاى خەڵکى کەرکوک، بەڵام نوێنەرى حیزبەکان بەشدارى تێدا بکەن بۆچارەسەرکردنى کێشەکانى ناوچەکە، بەڵام بە مەرجێ بە بەرنامە ئەرکەکانى سەرشانى جێبەجێ بکات. نزیکەى 10 رۆژ پاش ئازادکردنى کەرکوک، لە ناوەراستى نیسانى 2003، لەگەڵ دوو برادەرى دیکە پێکەوە یاداشتنامەێکمان ئاراستەى سەرۆکى هەردوو حیزبى سەرەکى کوردستان کرد، تێیدا پێشنیازى دامەزراندنى ئەو لیژنەمان لێکردن، هەروەها ئامادەیى خۆشمان پیشاندا بۆ گەرَانەوە بۆ بەشداریکردن لەو لیژنەیە، ئەگەر دروستبکرێت ورازى بن بە بەشداریکردنمان. لەو یاداشتنامەدا پێشنیازمان کردبوو لیژنەکە بە نهێنى بمێنێتەوە ئەرکى سەرەکى هاوکارى ئەوان بکات. دەقى ئەو یاداشتنامەیە پاشان لە هەفتەنامەى (هاوڵاتى) بڵاوکرایەوە. پێم باشە دەقى یاداشتنامەکە بڵاوبکەنەوە
هەولێر
22ى ئەیلولى 2003
وڵاتەکەمان لە بارودۆخێکى زۆر ناسکدا دەژى بۆیە پێویستە سوود لەم دەرفەتە میژوویە وەربگیرێ تاکو مافەکانى گەلەکەمان بە شێوەێکى قانوونى بچەسپێنین و پێوەندى کوردستان بە حکومەتى ناوەندى عیراقەوە لەسەر بنەماێکى تازە دابمەزرێتەوە.
دامەزراندنەوەى دەوڵەتى عیراق لەسەر بنەمایەکى نوێ پێویستى بە جێبەجێ کردنى چەند هەنگاوێک هەیە کە تا ئێستا جێبەجێ نەکراون. چاکترە پەلە بکرێت لە جێبەجێ کردنیان بۆ ئەوەى مەسەلەى گەلەکەمان باشتر بچێتە پێشەوە. ناحەزانى کورد لەناوەوەو دەرەوەدا بە هەموو شێوەیەک هەوڵ دەدەن تەگەرە دروست بکەن تاکو ئەو کارانە نەکرێن یان دوا بخرێن .
لە یاداشتێکد کە لەلایەن کۆمەڵێک لە روناکبیرانى کوردى دانیشتوى ئەوروپاوە لەبەهارى ساڵى 2002 دا پێشکەشیان بە کاک مەسعود و مام جەلال کردبوو، تێیدا داواى یەکخستنەوەى ناو ماڵى کوردیان کردبوو، هەمان ئەو کەسانە جارێکى تر داواى پەلەکردن لە یەکگرتنەوەى هەردوو ئیدارەکەى کوردستان دەکەنەوە. لەم رۆژانەدا لە هەولێر چاوم بە چەند کەسێکى دڵسۆز کەوت، لەوانە کاک عەزیز محەمەد وچەند رووناکبیرێکى دیکە، هەموویان جەختیان لەسەر جێبەجێ کردنى ئەم داواکاریە دەکرد. دەزانن دەنگى کورد چاکتر گوێى لێ رادەگیرێ لە سەر ئاستى ناوەوەى عیراق ولە دەرەوەدا، ئەگەر داواکاریەکانى گەلەکەمان بەناوى دەزگاێکى شەرعى یەکگرتووى کوردستانیەوە بخرێنە بەرچاو. ئەو کەسانەى دەچنە بەغدا بۆ بەشدارى کردن لە دارشتنى دەستوور بۆ عیراقى پاشەرۆژ، دەتوانن بە جەختەوە داواى چەسپاندنى مافە ڕەواکانى گەلى کوردستان بکەن لەو دەستوورەدا، ئەگەر بە ناوى دەزگاێکى قانوونى یەکگرتووى شەرعیەوە قسە بکەن. با کورد وەک گرووپ وتاقمى سیاسى ومەزهەبى عیراقى کار نەکەن، ئەگەر ئەوان بەناوى گروپ وتایفەوە قسە دەکەن، چاکترە نۆێنەرانى کورد بە ناوى دەزگاێکى قانوونى کوردستانیەوە قسە بکەن. لەبەر ئەم هەموو هۆیانە پێشنیازى زیندوکردنەوەى "دەستەى قانوونى باڵا" دەکەم کە لە تەموزى ساڵى 1992 دا، بە بڕیارى پەرلەمانى کوردستان دامەزراوە. بەشى زۆرى قانوونەکان لەو سەردەمەدا کە پەرلەمان پەسەندى کردوون، بە تایبەتى قانوونى وەزارەتەکان، ئەم دەستەیە ئامادەى کردووە کە ئێستایش بەشێکى زۆریان کاریان پێ دەکرێت لە هەردوو ئیدارەکەدا. لە بەهارى ساڵى 2002 دا ئەندامانى پێشووى ئەم دەستە قانوونیە ئامادەیى خۆیان دەربڕى دەست بە کارەکانیان بکەنەوە، بەڵام بە مەرجێ بە بڕیارى پەرلەمان ئەو دەستە قانوونیە زیندوو بکرێتەوە ولە دەستوورى هەرێم دانى پێدا بنرێت. لە پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان کە لە ساڵى 1992 دا ئامادەم کردووە، پێشنیازى دامەزراندنى ئەو دەستە قانوونیە کراوە لە ژێر ناوى"دەستەى قانوونى باڵا". پەرلەمان دەتوانێ زیندوى بکاتەوە وناوى ئەو دوو کەسەى دیکە بخاتە سەر ناوى سێ ئەندامەکانى پێشوو.
دەتوانین بڵێین ئەمرۆکە داوا سەرەکیەکانى گەلى کوردستان، جگە لە یەکخستنەوەى هەردوو ئیدارەکە، لەم دوو خاڵەى خوارەوە کۆ دەکرێنەوە:
یەکەم: لە دەستوورى تازەى عیراق، کوردستان وەک هەرێمێک لەچوارچێوەى سنوورى مێژوویى و جۆگرافیایى خۆى دانى پێدابنرێ، لەگەڵ داننان بە مافى چارەنووس بۆ گەلى کوردستان و دامەزراندنەوەى دەوڵەتى عیراق لەسەر بنەماى ڕێکەوتنى ئارەزوومەندانە لە نێو هەردوو هەرێمى کوردستان و بەشە عەرەبیەکەى عیراق.
سەبارەت بەو لیژنەیەى کە دادەمەزرێ بۆ ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوورى عیراق، چاکترە ژمارەیان کەم بێت، ئەندامەکانى لە 15 کەس زیاتر نەبن، ئەگینا ئەنجامدانى کارەکە دوادەکەوێت وبەباشى ناکرێت وتەگەرەشى تێ دەکەوێت، کە لە بەرژەوەندى کورد نییە .
کورد ناتوانێ داواى چەسپاندنى مافە ڕەواکانى لە دەستوورى عیراقدا بکات، پێش دەستکارى کردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان، چونکە مافى چارەنووس بە ڕوونى دانى پێدانەنراوە لە پرۆەژەى دەستوورى مانگى نۆڤەمبەرى 2002، کە وەک(پرۆژە) لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندکراوە. لە ماددەى 75 ئەو پرۆژەدا ئاماژەکراوە بۆ بە کار هێنانى مافى چارەنووس، بەڵام تەنیا بۆ حاڵەتێکى تایبەت بریتیە لە ئەگەرى دەستکارى کردنى کیان و سیستمى فیدرالى لە عیراقدا، بە بێ رەزامەندى پەرلەمانى هەرێمى کوردستان. بە واتاێکى دى، مافى چارونووس وەکو مافێکى ڕەواى گەلى کوردستان بە موتلەقى باسى لێ نەکراوە، بەڵکو بەندکراوە بە ڕوودانى حاڵەتێکى تایبەتەوە. کورد ناتوانێ داواى دامەزراندنەوەى دەوڵەتى عیراق لە سەر بنەماى ڕێکەوتنى ئارەزوومەندانە بکات، ئەگەر مافى چارەنووس بە موتلەقى لە ماددەێکى تایبەت لە دەستوورى هەرێمى کوردستاندا نەچەسپێنرێ. ئەم دەستکاریە ئێستا بکرێت چاکترە، پێش ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوورى عیراق، چونکە کورد کە داواى چەسپاندنى مافى چارەنووس بۆ گەلى کوردستان دەکات لەسەر بنەماى ڕێککەوتنى ئارەزوومەندانە لە دەستوورى عیراقدا، دەبێ ئەو مافە لە دەستوورى خۆیدا بە ڕوونى و لە بەندێکى تایبەتدا چەسپابێ.
دووەم: بارى کەرکوک لە زۆر ڕووەوە بەرەو باشى ناروات، بۆیە پێویستە بەهاوکارى هەموو لایەک، بە تایبەتى هەردوو هێزى سیاسى سەرەکى لیژنەیەک دابمەزرێت پێکهاتبێ لە نۆێنەرانى هەردوو هێزى سیاسى لەگەڵ چەند پسپۆرو شارەزاێکى خەڵکى کەرکوک. ئەرکى سەرەکى ئەم لیژنەیە بەرنامە ئامادەکردن بێ بۆ چۆنیەتى گەڕانەوەى بارى ئاسایى بۆ کەرکوک وناوچەکە، لەگەڵ نەهێشتنى ئاسەوارى سیاسەتى بە عەرەب کردن لە هەموو ڕووێکەوە. ئەم لیژنەیە دەتوانێ بە هاوکارى کەسانى شارەزا لە هەموو بوارێکدا، چارەسەرى کێشەکان بکات، کە لەوە دەچێت رۆژ لەگەڵ رۆژ لە زیاد بوون بن. بۆ نموونە، ئێستا دیاردەێکى تازە پەیدا بووە لە ناو شارو لە دەوروبەرى کەرکوک وکەسیش باسى ناکات. خەڵکێکى زۆر خەریکى خانوو دروست کردنن بە شێوەێکى نارێک ونابەجێ( هەرکەسە بۆ خۆى)بێ ئەوەى ئاوو کارەبا وجادەو ئاوەڕۆیان بۆ دابین کرابێت، لە سەر موڵکى شارەوانى کەرکوک ومیرى وخەڵکانى دیکە. ئەم دیاردەیە ئەگەر پەرەبسێنێ، کێشەێَکى زۆر گەورەتر پەیدا دەبێ لە پاشە رۆژا . دروستکردنى هەزارەها خانووى نارێک بە بێ ئیجازەوەرگرتن لە سەر زەویى شارەوانى وموڵکى تایبەتى ئەم و ئەو، کە پاشان تێک دەدرێن، دەبێتە هۆى پەیدا بوونى کێشەێکى گەورەتر. ئەم کێشەیە لە ئێستاوە چارەسەربکرێت چاکترە، چونکە پاشان چارەسەرکردنى ئاڵۆزو قورستر دەبێ. لە بەشێ لە شارو شارۆچکەکانى دیکەى کوردستان ئەم کێشەیە هەیە و زوو چارەسەرنەکراوە، پێشناز دەکەم شارەوانى کەرکوک بە پەڵە دوو سێ هەزار پارچە زەوى 200 مەتریى چوارگۆشە بە سەر ئاوارەکانى ناو شارى کەرکوک دابەش بکات، بە تایبەتى بە سەر ئەوکەسانەى لە کەرکوک ژیاون ولە لایەن رژێمەوە دەرکراون، هەر خێزانێک لانى کەم 2000 دۆلارى پێ بدرێت تاکو بتوانێ بە زوویى دەست بە بیناکردن بکات. شارەوانى دەتوانێ نەخشەێکى تایبەت بۆ بیناکردن ئامادەبکات وداوایان لێ بکات بە پێى ئەو نەخشە بیناسازى بکرێت. هەروا دەبێ ئاوو کارەبایان بۆ دابین بکات لەگەڵ جادە وئاوەڕۆ. شێوەى ئەو خانوانە دەکرێ لە چەشنى ئەو خانوانە بێ کە لە شارى (سەورەى) نزیک بەغدا دروست کرابون لە سەردەمى حوکمى عەبدولکەریم قاسمدا. بەم شێوەیە شەرعیەت بە گەڕانەوەى ئەو خەڵکانە دەدرێ وهەمویان دەتوانن بە بێ کێشە بەشدارى لەو سەرژمێریەى بکەن کە لە کەرکوک ڕێکدەخرێت. کێشەى رێکخستنى ئەو سەرژمێریە بە شێوەێکى ڕێکوپێک و قانوونیانە وڕێگە نەدان بە بەشدارى کردنى "عەرەبە هاوردەکان" کێشەێکە دەبێ لە ئێستاوە کارى بۆ بکرێت، چاکترە ئەو کارانە بە شێوەێکى قانوونى ئەنجام بدرێن.
ئەو پارچە زەوییانەى دابەش دەکرێن لەلایەن شارەوانیەوە بە سەر ئاوارەکاندا، دەبێ لە هەموو شوێنێکى ناو شارو بە هەر چوار لادا دابەش بکرێن، لەسەر رێگاکانى هەولێرو سلێمانى ولەیلان و بەغداو دوبز، لەسەر رێگاى حەویجەو تکریتیش. بەم شێوەیە ئەو (پشتێنەى) کە چەند ساڵە لە دەوروبەرى کەرکوک دروستکراوە لە لایەن بەعسەوە لە پێناوى بە عەرەب کردنى، دادەتەپێ و نامێنێ.
لە کەرکوک ئێستاش بە پێى ئەو نەخشەیە کار دەکرێت کە لەسەردەمى بەعسدا دانراوە، کەرکوک بەرەو ڕێگاکانى بەغداو تکریت پەرەدەسێنێ، لەگەڵ بەلاوە نانى ئەو ناوچانەى کە کوردو تورکمانى تێدا دەژین. لە شەستەکانەوە کەرکوک بەرەوە ڕێگاکانى بەغداو تکریت پەڕەدەسێنێ، زۆربەى ئەو گەرەکانەى لە سەردەمى بەعسا کراونەتەوە، بە باشى خزمەت دەکرێن، چونکە بەشى زۆرى دانیشتوانیان "عەرەبى هاوردەن". بەشى زۆرى دەزگاکانى میرى لەو ناوچانە کراونەتەوە. گەڕەکەکانى نزیکى ڕێگاى سلێمانى و هەولێر بەئانقەست پشتگوێ خرابون و بێ بەش کرابون لە هەموو کارێکى خزمەتگوزاری، بارى ئەو گەڕەکانە 30 ساڵ لەمەوبەر چاکتر بوو. کاتى ئەوە هاتووە پلانێکى نوێ بۆ فراوانکردن وئاوەدانکردنەوەى کەرکوک دابنرێ، تێیدا شار بەرەو ڕێگاکانى سلێمانى و هەولێر و یاروەلى پەڕەبسێنێ.
دەبێ ئەوەش لە بیر نەکەین کە رژێمى بەعس نزیکەى 35 ساڵ خەریکى جێبەجێکردنى سیاسەتى بە عەرەب کردنى کەرکوک وناوچەکە بووە، بە بەرنامە کە هەموو دەزگاکانى ئەمنى و دەوڵەتى وچەندەها پسپۆرو شارەزاى عیراقى وبیانى کاریان تێداکردووە. کوردیش دەبێ بە پێى بەرنامە کار بکات تاکو ئاسەوارى ئەو سیاسەتە بنبڕ بکات ونەیهێڵێ.
ئەگەر هەموو لایەنەکان پێکەوە کار بکەن وپشتگیرى لەو لیژنەیە بکەن وپەیبەست بن بە بڕیارەکانیەوە، کارەکان بەرەو پێشەوە دەچن. ئەندامە کوردەکانى ناو "ئەنجومونى حوکمى عیراق"و ئەندامە کورد وتورکمانە دۆستەکان لە ناو ئەنجومەنى شارەوانى کەرکوک وڕێکخراوە کوردستانیەکان لە کەرکوک دەبێ هەمویان هاوکارى ئەو لیژنەیە بکەن. ڕۆڵى ئەندامە کوردەکانى ناو ئەنجومەنى حوکم لە عیراق گرنگترە، چونکە دەتوانن داواکانى ئەو لیژنەیە لە گەڵ ئەمریکایەکاندا لە بەغدا ولە گەڵ حکومەتى تازە دامەزراوى عیراقدا باس بکەن و پشتگیری لێ بکەن بۆ نەهێشتنى ئاسەوارى سیاسەتى بە عەرەب کردنى کەرکوک.
نیشتەجێکردنى ئاوارەکان لەناو شارى کەرکوک ولە دێهاتەکانى دەوروبەرى، لەگەڵ گێڕانەوەى سنوورى ئیداری ئوستانى کەرکوک بۆ بارى جارانى (بۆ ساڵانى پێش 1968)، وتەرخان کردنى بودجەێکى تایبەت بۆ کەرکوک، وگێڕانەوەى کارمەندە دەرکراوەکان بۆ سەر کارەکانیان (نزیکەى 10،700 کارمەند و کرێکار لە دەزگاى نەوت هەیە، لەو ژمارەیە تەنیا 31 یان کوردن!)، ئەمانەن داواکاریەکانى خەڵکى کەرکوک.
لە رۆژانى 11 ەوە تاکو 19 ى ئەیلول، پاش 12 ساڵ ئەوجا توانیم بگەڕێمەوە بۆ کەرکوک. چاوم بە کەسانێکى دڵسۆزکەوت بە مەبەستى گوێراگرتن لەڕاو بۆچوونیان، گەیشتمە ئەو باوەڕە کە دامەزراندنى ئەو لیژنەیە کارێکى زۆر پێویستە. چاکترە لیژنەکە ئاشکرا نەکرێت و لە "سێبەر"دا بمێنێتەوە.
لەو ماوەى لە کەرکوک بووم، چاوم بە بەرپرسى CPA لە کەرکوک وجێگرە ئیگلیزەکەى کەوت، بۆ چەند سەعاتێک لەگەڵیان دانیشتم، شتم بۆ ڕوون کردنەوە ومنیش چاکتر لە مەبەستى ئەوان سەبارەت بە پاشە رۆژى کەرکوک حاڵى بووم. ئەوان سەرقاڵى راگرتنى بارى ئەمنى وئاسایشن لە کەرکوک ولە ناوچەکەدا، کارەکانى دیکە بەلایانەوە گرنگ نییە ئەگەر پەیوەندى بە ئەمن و ئاسایشەوە نەبێ.
مەسەلەى دامەزراندنەوەى زانکۆى کەرکوک لەسەر بنەماێکى تازە دەبێ لە ئێستاوە چارەسەر بکرێت. پێویستە ئێوەیش بایەخی تایبەتى پێ بدەن. بابەتێکم بە کوردى وبە ئینگلیزی لە بارەى شێوەى دامەزراندنەوەى زانکۆى کەرکوک بڵاو کردووەتەوە. دانەێک لەو نوسینەم دایە بەرپرسانى کەرکوک، لە گەڵ چەند نووسینێکى دیکە دەربارەى بارى کەرکوک.
لەو نووسینەم دەربارەى شێوەى دامەزراندنەوەى زانکۆى کەرکوک، پێشنازى دروستکردنى سێ کۆلێجم کردووە، لەگەڵ داخستنى کۆلێجى قانوون کە چەند ساڵێکە کراوەتەوە، چونکە ئەو کۆلێجە لە راستیدا مامۆستاى نییە، ئەوەی بە ناو "مامۆستا"یە، هەموویان بەعسین، بەشى زۆرى قوتابیانیش هەر بەعسین. ئەو کۆلێجانەى پێشنیازى دامەزراندنیان دەکەم بریتین لە: کۆلێجێکى ئەندازیارى پێترۆ- کیمیاوى، وکۆلێجی کشتوکاڵ کە زمانى ئینگلیزى زمانى خۆێندن بێ تێیدا، لەگەڵ کۆلێجێکى دیکە بۆ زمان پێکهاتبێ لە پێنج بەش: بەشێ بۆ زمانى کوردى وبەشێ بۆ عەرەبى وبەشێکى تر بۆ زمانى تورکمانى وبەشێ بۆ سریانى، لەگەڵ بەشێک بۆ زمانى ئینگلیزى. لەم کۆلێجەدا مامۆستا پەروەردە دەکرێن بۆ قوتابخانەکانى ئوستانى کەرکوک. ئەم پێشنیازە بە لاى ئەمریکیەکانەوە باش بوو، بەڵام دەیانگوت دەبێ خۆتان بڕیارى لەسەر بدەن.
ئەگەر لە ئێستاوە هەوڵى جیددى نەدرێت بۆ ئەوەى کەرکوک بگەرێتەوە بۆ بارى جارانى، پاشتر توشى شکست دەبین ومێژوو و نەوەکانى پاش ئێمە لێمان خۆش نابن.
ئومێدەوارم ئەم چەند خاڵە کە پێویستە لە نزیکەوە باسیان لێ بکرێت وزیاتر ڕووناکى بخرێتە سەریان، لێیان بکۆڵینەوە.
بەداخەوە ئەو یاداشتنامەى مانگى نیسانى 2003 وەڵامی نەدرایەوە، پێش گەڕانەوەم لە سەرەتاى ئەیلولى 2003 سەردانى چەند دۆستێکى کوردم کرد کە بەشێکیان ئەندام پەرلەمانن، تکام لێکردن هاوکاریمان بکەن بۆ گەڕانەوەى کەرکوک بۆ سەر هەرێمى کوردستان، یەکێکیان بە بزەێکى سەر لێوەوە وتى، بگەڕێتەوە سەر کام ئیدارە؟!
وەک دەبینن ئەو داواکاریانەى لەو یاداشتنامەدا هاتوون سێ بەشن: یەکەم یەکخستنەوەى هەردوو ئیدارەکە، دووەم چاوگێڕانەوە بە پرۆژەى دەستوورى ساڵى 2002 کە لە سەردەمى حکومى بەعسدا ئامادەکرابوو، چونکە کەموکورتى زۆرى تێدا بەدى دەکرێ، سێیەم مەسەلەى کەرکوک. بە هاوکارى کاک نێچیروان بارزانى مەسەلەى چاوگێڕانەوە بە پرۆژەى دەستوورى نۆڤەمبەرى 2002 چارەسەرکرا، چونکە هەموو ئەندامانى لیژنەى قانوونى وکاک فورسەت ئەحمەدى سکرتێرى پەرلەمان لەلاى ئەو کۆبووینەوە. پێشنیازمکرد پێکەوە تەماشاى ئەو پرۆژەیەى ساڵى 2002 بکەین وئەگەر پێویستى کرد بە دارشتنەوەێکى باشتر ئامادە بکرێتەوە. لەو دانیشتنەدا کەسێک رەخنەى نەبوو، بە پێچەوانەوە هەموو کۆک بوون لەسەر پێشنیازەکەم، بۆیە بڕیاردرا رۆژى پاشتر لە پەرلەمان، لە هۆڵى لیژنەى قانوونى دەست بە کۆبوونەوە بکەین لەسەر پرۆژەى ساڵى 2002 ماددە بە ماددە. لە کۆبوونەوەى ئەو رۆژەدا کۆمەڵێک دەستکارى گرنگ لە پرۆژەکەدا کران. پاش نزیکەى دوو سەعاتێک کاک فورسەت ئەحمەدیش ئامادەبوو، ئەو دەستکاریانەى کرابوون بۆمان ڕوونکردنەوە، وتى لەوەدەچێ خەریکى پێداچوونەوەێکى بنەڕەتی بن بە هەموو پرۆژەکەدا. وەلاِممان ئەوەبوو ماددە بە ماددە تەماشاى پرۆژەکە دەکەین وڕاوسەرنجى خۆمان دەربارەیان دەردەبڕین و بە هاوکارى وبە ڕێککەوتن دەستکارى ماددەکە دەکەین، گەر پێویست بکات. بەڵام داواى لێکردم ڕاو بۆچوونەکانم بە نووسراوى سەبارەت بە پرۆژەکە بخەمە بەردەستیان ئەوجا دەست بە پێداچوونەوە بکەین، پێشنیازمکرد بەردەوام بین لەسەر ئەو کارەى دەستمان پێکردبووە، بەڵام بێ سوودبوو چونکە سوور بوو لەسەر قسەکانى، بۆیە ناچاربوم دیراسەێکى 15 لاپەڕەیى سەبارەت بە پرۆژەکە ئامادەبکەم، لەگەڵ نامەێکدا بۆ لیژنەکەم نارد، تێیدا ئاگادارم کردبوون پاش هەفتەیەک تر کۆدەبینەوە. لە رۆژى دیاریکراودا چومەوە بۆ پەرلەمان، وتیان دوێنێ پرۆژەکەیان بە دەست گەیشتووە (هەفتەیەک بوو بۆم ناردبوون)، بۆیە بڕیاردرا پاش هەفتەێکى تر کۆبینەوە. جارێکى دى چوومەوە بۆ پەرلەمان، ئەوجا شتێکى تازەم گیۆلێبوو، گوایا ناتوانن کۆبنەوە بە بێ روخسەتى سەرۆکى پەرلەمان! وتم سەیرە بۆ لەسەرەتاوە ئەو ئیعترازەتان نەخستە بەرچاو، ئێستا دەزانن سەرۆکى پەرلەمان وجێگرەکەى سەفەرى دەرەوەى وڵاتیان کردووە. گیۆ لە رەخنەکەم نەگیرا، ناچاربوم ئەم بەیتە شیعرەى شێخ رەزایان بە بیر بێنمەوە کە بە شوکرى فەزلى وتووە:
من دەزانم کێ لە خشتەى بردووى ئەمما چ سوود سەیدەو سەید قسەى سووکى دەبێ دەرهەق نەکەم! پاش زیاتر لە مانگێ چاوەڕوانى، دکتۆر رۆژ شاوەیس سەرۆکى پەرلەمان گەڕایەوەو سکرتێرەکە پەیوەندى پێوەکردم ورۆژى پاشتر پێکەوە دانیشتین و داوى لێکردم بەردەوام بین لەسەر ئەو کارەى دەستمان پێکردبوو. دەستمان بە کۆبوونەوە کردەوە بە لێکۆڵینەوەکردن لەسەر ئەو ماددەى لەسەرى ڕاوەستابووین. لە ماوەى چەند رۆژێکدا، بە بەشداریکردنى جگە لە ئەندامانى لیژنەى قانوونى پەرلەمان، کاک فورسەت ئەحمەدو سەرۆکى هەردوو فراکسیۆنى ناو پەرلەمانیش ئامادە بوون، بە تەواوى پرۆژەکەدا چووینەوەو ئاکامەکەى بە نوسراوى لە مانگى دیسەمبەرى 2003 دا وە پرۆژەیەک درایە لیژنەى قانوونى و سەرۆکایەتى پەرلەمان، بەڵام هیچ وەڵامێکیان نەبوو. ئەو هەموو ماندووبوونەوە بەلاوەنرا، چونکە سەرۆکى لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوور، کاک فورسەت ئەحمەد دەڵێ ئەو هەموو کارە "شەخسى" بووەو هەر پرۆژەى مانگى دیسەمبەرى ساڵى 2002 کە لە لایەن پەرلەمانەوە وەک (پرۆژە) "پەسەندکراوە" ئەو سیفەتى قانوونى هەیە! لەو باوەڕەدام هیچ قانوونناسێک ناتوانێ بڵێ پەرلەمان (پرۆژە) پەسەند دەکات وئەو (پرۆژەش) بەو سیفەتەى بۆ چەند ساڵێک دەمێنێتەوە! پەرلەمان دەنگ بۆ پەسەندکردنى قانوون دەدا، نەک بۆ پەسەندکردنى مانەوەى (پرۆژە)، بەڵام لەوە دەچێ لە پەرلەمانى ئێمەدا ئەو کارە ڕەوایە!

کوردو کێشەى تەجاوز لەدواى پرۆسەى ئازادی:
لە کەرکوک کێشەى تەجاوز (زێدەڕەوى) لەسەر زەوى وزارى میرى و شارەوانى و ئەم وئەو لە مانگى ئەیلولى ساڵى 2003 وە دەستى پێکراوە، ئەم کێشەیە لە بەشى زۆرى شارو شارۆچکەکانى کوردستاندا هەیە، ئەو خانوانە دیاردەێکى ناشارستانیەتى یە و سیماێکى ناشرینى بە کەرکوک داوە، هەروەها جێگاى رەخنەیە لەلایەن دۆست و ناحەزانى کوردەوە، بە تایبەتى لە دەرەوەدا. لە ساڵی 2004 دا بەرێز پارێزگاى کەرکوک بە سەردانێکى فەرمى دەچێتە ئەمریکا، لەوێ چەند جارێک پرسیارى لێدەکرێ بۆ تەنیا لە گەرەکە کورد نشینەکانى کەرکوک ئەو زێدەڕەوى وخانووى تەجاوز دروستکراوە؟ چەند رۆژنامەنووسێکى ئەمریکى و ئەوروپى جارێکیان پرسیارى ئەو دیاردەیان لێکردم، هەروەها ئەو خەڵکەى لە کەرکوک نیشتەجێ بوون، پێشتر دانیشتووى ئەو شارە بوون؟ وتم ناتوانم بڵێم هەموویان پێشتر لە شارى کەرکوک ژیاون، بەڵام هەموویان خەڵکى گوندەکانى نزیکى ئەو شارەن. گوندەکانیان رژێم تێکیداون، لە بەشێک لەو گوندانەدا ئێستاش عەرەبى هاوردەى تێدا ماوە، بۆیە ناتوانن بگەڕێنەو بۆ ئەو گوندە ڕوخاوانە یان داگیرکراوانە، ئەو دەمەى گوندەکانیان بۆ دروستدەکرێتەوە، دەگەڕێنەوە جێگاى خۆیان وخەریکى کارى کشتوکاڵى دەبن. کێشەکە ئەوان دروستیان نەکردووە، بۆیە ئەرکى حکومەتە ئەو گوندانەیان بۆ دروستبکاتەوە وهاوکاریان بکات تا بکەونەوە سەر کارى جارانى خۆیان بۆ دابینکردنى ژیانى کەسوکاریان.
پ- کەرکوک بەرەو کوێ دەروات؟
کەرکوک وهەموو ناوچەکانى دیکەى کوردستان کە تا ئێستا لەژێر دەسەڵاتى حکومەتى ناوەندیدا ماونەتەوە دەبێ بە هەموو شێوەیەک هاوکارى بکرێن، ئەوەش ئەرکێکى نەتەوەییە. هەموو لایەک، لە حکومەتى ناوەندی وحکومەتى هەرێمەوە تا لایەن وگرووپە سیاسیەکان وڕێکخراوە مەدەنییەکان، ئەوە ئەرکى هەموویانە. ئەو دەستەى کە لە نیسانى 2003 دا پێشنیازى دامەزراندنمان کردبوو دروستکرابا، کارەکان بەشێوەێکى باشتر بەڕێوە دەچوون، بە پێى بەرنامە وبە هاوکارى ئیدارەى کەرکوک وئەنجومەنى پارێزگا پاش هەڵبژاردنى. ئەرکەکانى ئەو دەستەیە بە بێ هاوکارى وپشتگیرى حیزبە سیاسیەکان جێبەجێ ناکرێن، بەڵام بە مەرجێ حیزباتى نەخرێتە پێش کوردایەتى و دەست نەخرێتە ناو کاروبارى ئیدارەوە. ئێستاش ئەوەى نەکراوە دەتوانین بیکەین، بە پشتگیریکردن لە ئیدارەى کەرکوک ودەست نەخەستنە ناو کاروبارى ئیدارەوە، بە پێشکەشکردنى هاوکارى سیاسى وماددى بۆ کاربەدستانى کەرکوک، بە ئامادەکردنى لیستێکى نوێ بۆ هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاى کەرکوک، کە بڕیارە لەم نزیکانەدا ئەنجام بدرێت، بە مەرجى هاوکاریکردن و بەشداریکرنى نوێنەرانى هەموو گروپەکان وکەسانى بێ لایەن لەو لیستەدا، بەڵام کەسانێکى ڕابوردوو پاک وشارەزا ولێوەشاوە بن. ئەگەر ئەو کارە لە ئێستاوە هەوڵى بۆ نەدرێت، ئەنجومەنى داهاتووى کەرکوک وەک ئەوەى ئێستا نابێ، ئەم پێشنیازە دەمێکە خستووەتە بەرچاو سەرکردایەتى سیاسى کوردى. سەبارەت بە جێبەجێکردنى ماددەى (140)ى دەستوور، بە بەردەوامى هاوکارى لیژنەى جێبەجێکردنى ئەو ماددەم کردووە، پرۆژەى میکانیزمى کارکردنى لیژنەکە لەسەر داواى وەزیرى ناوچە دابڕاوەکان لە 13 نۆڤەمبەرى 2006 دا بۆم ئامادەکردووە، ئەوەش بە ئەرکى دەزانم. جێبەجێنەکردنى ماددەى (140) بە ماناى لە دەستدانى کەرکوک وبەشێکى زۆر لە ناوچە دابڕاوەکانى کوردستان دەخوێندرێتەوە.
پێوەندى نێوان کوردو تورکمان بەهۆى سیاسەتى چەوتى حکومەتەکانى بەغداوە تێکچووە، پێویستە هەوڵبدرێت ئەو پێوەندیە چاک بکرێتەوە، لەگەڵ ئەوان و لەگەڵ کلدان و ئاسووری و عەرەبە رەسەنەکانى کەرکەک.
ئایا تورکمان لەناو حکومەتى هەرێمدا سەبارەت بە ژمارەى کورسیەکانیان لە کوردستاندا، وەکو کەمایەتیەک، هەقى خۆیان وەرگرتووە؟
ئێستا تورکمان چەند کورسییەکیان لەناو پەرلەماندا هەیە، هەڵبەتە ئەو دەمەى کەرکوک وناوچە دابڕاوەکانى دیکەى کوردستان کە تورکمانى لێیە دەگەڕێتەوە سەر هەرێم، ژمارەیان زیاتر دەبێ، بۆیە ژمارەیان لە پەرلەمانیشدا زیاتر دەبێ. لەو باوەڕەدام پاش گەڕانەوەى ئەو ناوچانەى کوردستان پێویستە هەڵبژاردنێکى نوێ بۆ هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان وئەنجومەنى پارێزگاکانى هەرێم سەرلەنوێ ڕێکبخرێن، لەو هەڵبژاردنەدا نوێنەرانى تورکمان وئاسورى وکلدان وعەرەبى کوردستان بە پێى نفووسى راستەقینەى خۆیان هەڵدەبژێردرێن، هەڵبەتە زیاتر دەبن.
ئەرکى ئێمەیە قەناعەت بە تورکمان و نەتەوەکانى دیکەى کوردستان بکەین کە بەرژەوەندیان لەگەڵ ئێمەدایەو ئەوانیش بەشێکن لە گەلى کوردستان و لە دەستوورى هەرێمدا هەموو ماف وئەرکەکانیان بە ڕوونى دیارى دەکرێن ودەچسپینرێن. ئەگەر ناتەبایى وکارى توندوتیژى لەنێو نەتەوەکانى کوردستان ڕوویاندابێ دەستێکى دەرەکى لەپاڵدا بووە. کاتى ئەوە هاتووە نەتەوەکانى کوردستان بە هاوکارى وپێکەوە ژیانێکى باشتر بۆ نەوەکانى ئەمڕۆ وپاشە رۆژ دابینبکەن، کۆمەڵگاى کوردستان ببێتە نموونە بۆ کۆمەڵگاکانى ناوچەکە.
لە گۆڤارى (ستاندەر) ژمارە ( 14)ى ساڵى دووەم، نیسانى 2007 دا بڵاوکراوەتەوە.

چەند سەرنجێک دەربارەى کێشەکانى هەڵبژاردن لە هەرێمى کوردستان و کەرکوک

2007-10-12T15:27:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى
پرۆسەى هەڵبژاردن لە هەرێمى کوردستان و ناوچەى کەرکوک لە سەرەتاوە رووبەرووى چەندین کێشەو گرفتى گەورە بووەتەوە، بەشێکیان بەهۆى هەڵوێستى چەوتى چەند بەرپرسێکى کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکان لە عێراق، بەشەکەى تریان بە هۆى پێشێلکردنى رێنماییەکانى هەڵبژاردن لەلایەن چەند لایەنێکى سیاسی لە کاتى ئەنجامدانى ئەو هەڵبژاردنانە لە کوردستان. دوو هەڵبژاردن و رێفەراندۆمێک تا ئێستا لە عێراق و کوردستان رێکخراون، ئەرکى سازدان و سەرپەرشتیکردنیان لە هەموو قۆناغەکاندا بەو کۆمسیۆنە راسپێردرابوو. ئەو کێشانەى لە کوردستان سەریانهەڵدا کێشەى گەورەتریان لێپەیدا دەبوو ئەگەر بە پەڵە چارەسەرنەکرابان، بەڵام کێشەکانى ناوچەى کەرکوک پەیوەندی راستەوخۆیان بە هەڵوێستى نادیارى کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکانەوە هەبوو، دەیتوانى چارەسەریان بکات چونکە لە ژێر دەسەڵاتى ئەودا بوو.
مەبەست لە باسکردنى ئەو کێشانە لێرەدا دەستنیشانکردنیانە تاکو چارەسەربکرێن ودوبارە نەبنەوە. بەشێکیان دەگەرێنەوە بۆ سەردەمى دامەزراندنى دەزگای هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان لە مانگى ئەیلولى 2004. ئەو کێشانە لە کوردستان چارەسەردەکرێن، یەکەمیان بە پەسەندکردنى قانوونێکى تازە بۆ هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان و قانوونێکى تایبەت بە ئەنجومەنەکانى پارێزگاکانى هەرێم، دووەم بە رێگاگرتن لە پێشێلکردنى رێنماییەکانى هەڵبژاردن لە کاتى ئەنجامدانیان. بەڵام کێشەکانى ناوچەى کەرکوک بەشى زۆریان دروستکراوبوون، کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە عێراق دەتوانێ چارەسەریان بکات و هەوڵیش دراوە بۆ چارەسەرکردیان، بۆیە بەجیا لێیان دەکۆڵینەوە.
یەکەم: کێشەى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان
کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکان لە عێراق ئەو دەزگایەیە کە ئەرکى رێکخستنى پرۆسەى هەڵبژاردنى پێ سپێردرابوو بە پێى چەند بریارێک کە حوکمى قانوونیان هەبوو. دەسەڵاتەکانى ئەو دەزگایە فراوان بوون، وەک رێکخستنى لیستى دەنگدەران و شێوەى دەنگدانیان و بریاردان لەسەر دامەزراندن و دەستکارىکردنى ئەو لیستانەى دەکرێنە بنەما بۆ ئەنجامدانى هەڵبژاردنەکان، هەروا رێکخستن و پەسەندکردنى ناوى پارت و قەوارە سیاسیەکان وچەسپاندنى ناوى ئەو پاڵێوراوانەى بەشدارى لە هەڵبژاردنەکان دەکەن، لەگەڵ پەسەندکردن و بڵاوکردنەوەى ئاکامەکانیان. چەند بریارێک بە ئیمزاى پۆڵ برێمەرى حاکمى مەدەنى پێشووى عێراق، بەتایبەتى بریارى 92 و 96 کە لە ساڵى 2004 دەرچوون. بە پێى بریارى ژمارە 92 ئەندامانى ئەنجومەنى ئەو کۆمسیۆنە کە حەوت کەس بوون لەلایەن نوێنەرى رێکخراوى نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق بۆ کاروبارى هەڵبژاردن و ئیدارەى پۆڵ برێمەر دەستنیشانکران. جگە لەو حەوت ئەندامە، نوێنەرێکى UN و بەرێوەبەرى گشتى کۆمسیۆن هەردوکیان ئەندامى ئەو ئەنجومەنە بوون، بەڵام مافى دەنگدانیان نەبوو. ئەو ئەنجومەنە باڵادەسترین دەزگایە لەناو ئەو کۆمسیۆنەدا، بەڵام کارمەندانێکى زۆرى فەنىو ئیدارى لەو دەزگایە کاردەکەن بەشى زۆریان بەناو بێ لایەنن وپێشتر لە دەزگاکانى رژێم کارمەند بوون و زۆریان بە عەقلیەتى ئەو سەردەمە رەفتار دەکەن، بەتایبەتى لەگەڵ دەزگاکانى هەرێمى کوردستان.
نوێنەرانى ئەو کۆمسیۆنە لە هەرێمى کوردستان کە بە پێى بریاری ژمارە(56/ ر) لە 14 ئەیلولى 2004 ناولێنران، بریتى بوون لە بەرپرسى ئۆفیسى هەرێم لەگەڵ سێ بەرپرس تر بۆ ئۆفیسى هەولێرو سلێمانىو دهۆک. لەسەرەتاى دامەزراندنى ئەو دەزگایە بەندە بەرپرسى ئۆفیسى هەرێمى کوردستان بوم، بەرپرسیارانى ئۆفیسى ئوستانەکان(پارێزگاکان) کاک حەمە ساڵح بۆ سلێمانى و کاک کەمال غەمبار بۆ هەولێرو کاک بەیار دۆسکى بۆ دهۆک بوون. لە یەکەم کۆبوونەوەمان لە 9 تشرینى یەکەمى 2004، پێشنیازى دامەزراندنى ئەنجومەنێکم کرد بەناوى "ئەنجومەنى کۆمسیۆنى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان" لە چەشنى کۆمسیۆنى عێراقى. پێشنیازەکەم بۆ دوو مەبەست بوو، یەکەمیان ئەنجومەنى کۆمسیۆنى کوردستان باڵاترین دەزگاى هەڵبژاردن بێ لە کوردستاندا و بریارە گرنگەکان لەلایەن ئەو ئەنجومەنەوە بدرێن نەک لەلایەن تاکە کەسێکەوە. دووەم ئۆفیسەکانى هەرێم پەیوەندى راستەوخۆیان بەوەوە بێ، بەڵام بۆ کاروبارى تەکنیکىو فەنی پەیوەندى راستەوخۆ بە کۆمسیۆنى عێراقیەوە بکەن. کۆمسیۆنى عێراقى دەیویست ئۆفیسەکانى هەولێرو سلێمانىو دهۆک پەیوەندى راستەوخۆیان لەگەڵ ئەودا بێ، وەک ئۆفیسى پارێزگاکانى ترى عێراق تەماشاى دەکردن. لەو نوسراوەى ئاماژەمان لەسەرەوە بۆ کردووەو ئاراستەى کۆمسیۆنى باڵاى عێراقى کرابوو بۆمان روونکردبوونەوە کە ناوى "ئۆفیسى هەرێمى کوردستان" ناگونجێ لەگەڵ ئەو واقیعە قانوونیەى لە کوردستاندا هەیە بە پێى قانوونى کاتى بەرێوەبردنى دەوڵەتى عێراق (TAL). لە 31 تشرینى یەکەمى 2004 ئەنجومەنى کۆمسیۆنى عێراقى بە نوسراوى ژمارە( 77 / ر) وەڵامیان داینەوە تێیدا پێشنیهادیان کردبوو ناوى ئۆفیسى هەرێم بکرێت بە"بەرێوەبەرایەتى هەڵبژاردن لە هەرێمى کوردستان". دەربارەى داواکاریەکەمان کە ئۆفیسەکانى هەولێرو سلێمانىو دهۆک پەیوەندى راستەخۆیان بە ئۆفیسى هەرێمى کوردستانەوە بێ، وەڵامیان نەدابووینەوە. لە دووى تشرینى دووەمى 2004 ئەنجومەنى هەرێم کۆبوونەوەى دووەمى سازداو بریارماندا نوسراوێکى تر ئاراستەى کۆمسیۆنى عێراقی بکەین و ئاگاداریان بکەینەوە کەوا بەشێک لە دەزگاکانى کۆمسیۆنى عێراقى - بە
نەزانى بێ یان بە ئەنقەست - لە نوسراوەکانیاندا لەجیاتى ناوى "هەرێمى کوردستان - اقلیم کردستان"، دەنووسن "ناوچەى کوردستان - منگقە کوردستان"، هەر لەوێدا ئاماژەمان بۆ نوسراوى پێشترمان کردەوە کە پەیوەندى ئۆفیسەکانى هەوڵێرو سلێمانىو دهۆک دەبێ بە دەستەى باڵاى هەرێمەوە بێ. لەو نوسراوەماندا هاتبوو "لەوە دەچێت بەشێک لە کاربەدەستانى کۆمسیۆنى عێراقى ئێستاش بە عەقلیەتى سەردەمى رژێمى پێشوو هەڵسوکەوت لەگەڵ دەزگاکانى هەرێمى کوردستاندا دەکەن". چەند جارێک بە نوسراوو بە تەلەفۆنیش ئاگادارى بەرپرسیارانى کۆمسیۆنى عێراقیمان کرد کە بەرێوەبەرى گشتى کاروبارى دارایى تا ئەو دەمە یەک دینارى بۆ ئۆفیسى هەرێمى کوردستان نەناردووە، کەچى راستەوخۆ مەبلەغێ پارەی بۆ هەریەکە لە ئۆفیسەکانى هەولێرو سلێمانىو دهۆک ناردووە! دەربارەى ناوى ئۆفیسەکەمان پێشنیازمان کرد وشەى "دەستە"بەکاربێنین لەجیاتى "بەرێوەبەرایەتى"، هەروا وشەى "سەربەخۆ" بەکارنەهێنین و ناوى ئۆفیسەکەمان " دەستەى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان " بێت و راشکاوانەش پێمان راگەیاندن قبووڵ نەکردنى ئەو ناوە بەو دەسەڵاتەوە ناچارمان دەکات هەموو دەست لەکار بکێشینەوە و هۆیەکەشى لە ئەستۆى ئەوان دەبێ. ئەنجومەنى کۆمسیۆنى عێراقى بەرامبەر ئەو هەڵوێستەى دەستەکەمان پێشنیازەکەمانى قبووڵ کرد، بەڵام لە رووى داراییەوە یەک دیناریان بۆ نەناردین (بۆ دەستەکە)، بۆیە ناچاربووین بە قەرد مەبلەغێ پارە لە ئۆفیسى هەولێر وەربگرین! یەک دوو نوسراوى ترمان ئاراستەى کۆمسیۆنى عێراقى کرد بۆ بیرخستنەوەیان کە ئەرکەکانى سەرشانمان جێبەجێ ناکرێن ئەگەر ئەو پارەى بۆمان تەرخانکراوە بە زوویى بۆمان نەنێرن، هەر لەوێدا پێمان راگەیاندن ئەگەر ناچار بووین پەیوەندى بە حکومەتى هەرێمى کوردستانەوە دەکەین بۆ داواکردنى یارمەتی دارایی. لەو ماوەدا لەرێگاى پەیوەندی شەخسیەوە بە بەرێزان مام جەلال و کاک نێچیروان، هەردوکیان گفتى یارمەتی داراییان پێ داین ئەگەر کۆمسیۆنى عێراقى یارمەتیمان نەدا. لە نوسراوێکى تردا جارێکى تر ئاگادارمان کردنەوە ئەگەر لەماوەى دوو رۆژدا ئەو پارەى تەرخانکراوە بۆ دەستەکەمان نەنێرن، ناچاردەبین یارمەتى لە حکومەتى هەرێمى کوردستان وەربگرین، چونکە کارەکانمان راوەستاون. ئەو ئاگادارىکردنەوە بووە هۆى هاتنى کاک عادل لامى بەرێوەبەرى گشتى کۆمسیۆنى عێراقى بۆ هەولێر لەگەڵ ئەو مەبلەغە پارەى تەرخانکرابوو بۆ دەستەى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان! ئەوەش ئەوە دەسەلمێنێ، کە لانى کەم بەشێک لە بەرپرسیارانى ئەو کۆمسیۆنە بەجیدیەوە هاوکارى لەگەڵدا نەدەکردین.
لەگەڵ ئەو هەموو ئاستەنگانەى بۆیان دروست دەکردین، کاروبارى هەڵبژاردن لە هەرێمى کوردستان بە باشى بەرێوەدەچوون. میدیاو رۆژنامەنووسانى کوردستانیى و بیانى بە بەردەوامى سەردانى ئۆفیسەکەیان دەکردین بۆ سازدانى چاوپێکەوتن و وەرگرتنى دەنگوباس سەبارەت بە چۆنیەتى بەرێوەبردنى هەڵبژاردنەکان لە کوردستان. هەروا نوێنەرانى رێکخراوە ناحکومیەکان و نوێنەرانى چەند دەوڵەتێکى رۆژئاوایى دەهاتنە ئۆفیسەکەمان بۆ وەرگرتنى زانیارى دروست سەبارەت بە پرۆسەى هەڵبژاردن. بە هاوکاری ئێمە، پەرلەمانى کوردستان دەستکارى قانوونى هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستانى کرد تا گونجاو بێت لەگەڵ قانوونى تازەى هەڵبژاردنەکان لە عێراق. بەڵام ماوەیەک پێش ئەنجامدانى هەڵبژاردنەکان کە بریاربوو لە 30 کانوونى دووەمى 2005 رێکبخرێن، کێشەیەکى گەورەمان هاتە پێش ئەویش ناردنى لیستى ناوى دەنگدەران بوو بە ناتەواوىو کەموکورییەوە، لەو لیستانەدا ناوى کەسانێکى زۆر نەبوون یان بە هەڵە تۆمارکرابون. ئەگەر لە ماوەیەکى دیاریکراودا چاک نەکرابان مافى دەنگدانیان لە دەست دەدا. هەموو دەزانین کە لیستى خۆراک وەرگرتن کرابووە بنەما بۆ دیارىکردنى ناوى دەنگدەران، ئەوە خۆى لە خۆیدا هەڵەێکى زۆر گەورە بوو کە لەسەرەتاوە دژى بوم وچەند بابەتێکم لەسەر بڵاوکردبووەوە. لە کۆنفرانسێکدا بۆ هەڵسەنگاندنى رۆڵى هەر یەک لە کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکان لە عێراق و رێکخراوە ناحکومیەکان کە رێکخراوىKIE رێکیخستبوو لە 24 و 25 نیسانى 2006 لە دوکان، بە ئامادەبوونى بەشى زۆرى ئەندامانى ئەنجومەنى کۆمسیۆنى عێراقىو نوێنەرانى ژمارەیەک لە نوێنەرانى حیزبە سیاسیەکان و رێکخراوە ناحکومیەکان، دکتۆر عەبدولحسێن هینداوى سەرۆکى ئەو کۆمسیۆنەو چەند قسەکەرێکى تر هەموو کۆک بوون لەسەر ناتەواوى ئەو لیستانە کە لەلایەن دەزگایەکى سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان ئامادەکرابوون. بەشى زۆرى ئامادەبووانى رۆژى یەکەمى ئەو کۆنفرانسە بوونى ئاماریان بە مەرجێکى سەرەکی دەزانى بۆ سەرکەوتنى هەموو جۆرە هەڵبژاردنێک وجەختیان لەسەر ئامادەکردنى ئەو ئامارە دەکردەوە پێش سازدانى هەڵبژاردنێکى تازە لە عێراق. لە هەرێمى کوردستان( لە هەردوو ئیدارەکەدا) ئامارێک ئامادەکرابوو کە دەکرا سوودی لێ وەربگیرێ، بۆیە هەر لە سەرەتاوە داوامان دەکرد ئەو ئامارە بکرێتە بنەما بۆ ناونووسکردنى دەنگدەران لە هەرێمى کوردستان، لەجیاتى لیستى خۆراک وەرگرتن، بەڵام کۆمسیۆنى عێراقى پێشنیازەکەى رەتکردەوە. هەڵەکانى ناوەکان لەو لیستانەدا ئەوەندە زۆر بوون بە هەفتەو دوو هەفتە چارەسەر نەدەکران. بەتایبەتى خەڵکەکەش لەسەرەتادا هاوکارى بنکەکانى تۆمارکردنیان نەدەکردو نەدەچوون بۆ چاککردنەوەى ناوەکانیان ئەگەر بە هەڵە تۆمارکرابن، یان بە ئاگادارکردنەوەى ئەو بنکانە گەر ناویان نەنوسراوبن. بۆ روونکردنەوەى ئەم حاڵەتانە، چەندەها چاوپێکەوتنى تەلەڤزیۆنیمان سازکردو بڵاوکراوەمان بڵاکردەوە داوامان لەو کەسانە کرد بچنە ئەو بنکانە تا بزانن ناویان لەو لیستانە نوسراوە یان نا، یان بە هەڵە تۆمارکراوە لە ماوەى دیاریکراودا، بەڵام کەسانێکى کەم دەچون. بۆ چارەسەرکردنى ئەم کێشەیە پەیوەندیمان بە(دەزگاى عەمەلیاتەوە)کرد کە
بەرپرسەکە دکتۆر عەلى عەبودە، پێشنیازى ناردنى CD لیستى ناوەکانى ئەو کەسانەى خۆراک وەردەگرن لە هەولێر تاکو چاپبکرێنەوەو بکرێنە بنەما بۆ دەنگدان، بەڵام پێشنیهادەکەمان قبووڵ نەکرا. پاشتر بە نوسراوى ژمارە (100 – 46) لە 15 کانوونى یەکەمى 2004 داواى درێژکردنەوەى ماوەى چاککردنى فۆرمى ژمارە (1)مان کرد بۆ دوو هەفتە یان لانى کەم دە رۆژ، تا لەو ماوەدا ناوى ئەو هەزارەها خەڵکەى بە هەڵە نوسراون چاک بکرێن و ناوى ئەو کەسانەى ناویان لەو لیستانەدا نەبوو، تۆماربکرێن، ئەوەشیان رەتکردەوە. ئەمە کێشەێکى گەورە بوو کە "دایرەى عەمەلیات" لە کۆمسیۆنى عێراقى خۆى نەیدەتوانى چارەسەرى بکات و هاوکاریشى نەدەکردین بۆ چارەسەرکردنی. بەشێکى گەورەى ئەو کێشەیە بە هاوکارى کارمەندانى ئۆفیسەکانى خۆمان چارەسەرکران، بەبێ هاوکارى کۆمسیۆنى عێراقى. لە 22 کانوونى یەکەمى 2004 دەستم لەو دەزگایە کێشایەوە بە هۆى خۆکاندیدکردنم بۆ پەرلەمانى کوردستان، دەتوانم بڵێم تا ئەو رۆژە کارەکان جگە لەو کێشانە کە بەشى زۆریان چارەسەرکران، بە باشى بەرێوە دەچوون.
لەکاتى دیاریکراودا هەڵبژاردنەکان ئەنجامدران، جگە لەو کەموکورتیانەى ئاماژەمان بۆ کردون، چەند سەرپێچییەک لە رێنماییەکانى هەڵبژاردنەکان کران بە هۆى ململانێی حیزبى لە نێو هەردوو حیزبى دەسەڵاتدار بۆ هەڵبژاردنى ئەنجومەنى ئوستانەکان(پارێزگاکان)، چونکە لەوەدا یەک لیستیان نەبوو. پێشێلکاریەکان زیاتر بوون لە کاتى رێفەراندۆم لەسەر پرۆژەى دەستوورى عێراقىو ئەنجامدانى هەڵبژاردنى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقى. ئەو پێشێلکاریانە لەلایەن چەند رێکخراوێکى چاودێرەوە تۆمارکراون، پێم باشە ناوەرۆکى راپۆرتى یەکێکیان لێرەدا بخەینە بەرچاو کە تایبەتە بە هەڵبژاردنەکانى هەولێرو سلێمانىو دهۆک و کەرکوک و قەزاى دووبز لە سەرەتاى ساڵى 2005 . راپۆرتى رێکخراوى (K.I.E. ) کە رێکخراوێکى نا حکومییە، لە 8 شوباتى 2005 بڵاو کراوەتەوە( دەقى راپۆرتەکە لە هەفتەنامەى هاوڵاتى ژمارە 214 رۆژى 2 مارتى 2005 بڵاوکراوەتەوە).
لەو راپۆرتەدا هاتووە ژمارەى چاودێرانى ئەو رێکخراوە 448 چاودێر بوون (52 یان لە جەلەولاو جەبارەو قەرەتەپەو قەزاى خانەقین کە سەر بە ئوستانى دیالەن). ژمارەى وێستگەکان کە چاودێرانى ئەو رێکخراوە چاودێریان کردووە 2264 وێستگە بوون.
لە پەرەگرافى 6 ى ئەو راپۆرتەدا هاتووە "نوێنەرى لایەنە سیاسیەکان دەستیان لە بەرێوەچوونى پرۆسەکە وەردەداو پابەند نەبوون بە بنەماکانى هەڵسوکەوتى نوێنەرایەتى لایەنە سیاسیەکان". لە پەرەگرافى 7 دا هاتووە " نوێنەرانى لایەنەکان هەوڵیان دەدا کار بکەنە سەر بۆچوونى دەنگدەران". پەرەگرافى 8 باس لە هەندێک خەلەل دەکات وەک ئەوەى"زۆرینەى زۆرى لێپرسراواى وێستگەکان سەر بە لایەنگرانى حیزبەکانى سەر بە دەسەڵات بوون"، ئەمەش لە حاڵەتى ئەو هاوڵاتیانەى نەخوێندەوار بوون دوو حاڵەتى دروست دەکرد، یان ترسى لایەنە سیاسیەکان لەوەى کە لێپرسراوى وێستگەکە بێڵایەن نەبن لەپرکردنەوەى کارتەکانى دەنگدان، یان نهێنى دەنگدانى ئەو هاوڵاتیانە نەدەپارێزرا، کە لەژێر گوشارى لایەنە سیاسیەکاندا بەرپرسى وێستگەکە بە ئاشکرا لە هاوڵاتیەکەى دەپرسى ولەبەرچاو نوێنەرانەکان بۆى دەست نیشان دەکردن، ئەمەش بۆ سەلماندنى بێلایەنىو پاکى خۆى، کە هەردوو حاڵەتەکە نا تەندروستە". لە پەرگرافى 9 دا هاتووە " ساختەکارى لەدەنگدان، دەنگدان بەبێ پێناس، دەنگدان بە پێناسى کەسى تر، دەنگدانى دووبارە لە زۆر بنکەدا دەبینرا". پەرەگرافى 10 باس لە رێگرتن لە چوونە ناوەى چاودێران دەکات، یان مانەوەیان یاخود بەئازادى کارنەکردنیان لە چەند بنکەیەکدا. بە پێى پەرەگرافى 11ى راپۆرتەکە " هێزەکانى پۆلیس و گاردى نیشتمانى بەباشى بارى ئاسایشى ناوەندەکانیان پاراستبوو، بەڵام بەرادەیەکى زیاد لە پێویست لە نزیک بیناى ناوەندەکانەوە بوون و تەنانەت لەناو ناوەندەکانیش دەبینران". هەروا بە پێى پەرگرافى 12 ى راپۆرتەکە" نوێنەرى کۆمسیۆنى باڵا لە هەندێک بنکەدا چاوپۆشیان لە پێشێلکارى کادرانى بنکەو وێستگەکان دەکرد کە لە ئامادەبوونى ئەواندا روویاندا". بەڵام لەو راپۆرتەدا هاتووە هەندێک لە پێشێلکاریەکان بە هۆى کەمى زانیارى و کەم ئەزموونى کارمەندانى هەڵبژاردن و نوێنەرانى لایەنە سیاسیەکان و دەنگدەران و چاودێرانەوە بووە. هەروا زۆرێک لەو پێشێلکاریانە رێکخراو بە گرووپ و نەخشە بۆ کێشراو نەبوون، بەڵام هەندێک حاڵەتى بەو شێوەش هەبووە. لە روانگەى چاودێرانەوە ئەو " پێشێلکاریانە کاریگەرى ئەوەندەیان نەبووە بۆ سەر ئەنجامەکانى هەڵبژاردنەکان کە سەرو بنیان بکات، بەڵام کاریگەرى لەسەر رادەى زیادبوون و کەمبوونى چەند کورسییەک هەبووە لە ئەنجومەنى پارێزگاکاندا". لە کۆتایى راپۆرتەکەدا هاتووە "هەڵبژاردنەکان لەسەر ئاستى ئەو پارێزگایانەى کە لەلایەن ئەوانەوە چاودێرکراون سەرکەوتوو بوون بە رێژەى (61 %). جێگاى داخە گەر بڵێم ژمارەى ئەو پێشێلکاریانەى لە کاتى رێفەراندۆم لەسەر دەستوورو و هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقى زیاتر بوون. بۆ نموونە وەک شاهید حاڵێک دەڵێم کاتێ چووم بۆ دەنگدان بۆ هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقى لەو وێستگەى ناومى تێدا تۆمارکراوە ، بەرپرسى بنکەکە پێى گوتم ئیستمارەى دەنگدانیان لا نەماوە کە ژمارەیان دەبێ بەبێ زیادوکەم بە پێى ژمارەى دەنگدەران بێ. پرسیارم لێکرد چ خێرخوازێک لە جیاتى من دەنگى داوە؟ دەفتەرێک دانرابوو ناوى ئەو کەسانەى تێدا نوسرابوون ناویان لەو وێستگە تۆمارکراوە بەڵام نەیانتوانیوە دەنگبدەن، منیش لەو دەفتەرە ناوى خۆم نووسى! لە زۆر کەسم بیستووە لەو رۆژەدا کەسانێکى زۆر لەبەر "نەبوونى ئیستمارەى دەنگدان لە وێستگەکان" نەیانتوانیوە دەنگبدەن، بەڵام "خێرخوازان" لەجیاتى ئەوان دەنگیان دابوو! لەو هەڵبژاردنەدا دەستدرێژى کرایە سەر بارەگاى حیزبێکى سیاسى لە دەڤەرى بادینان و خەڵکیشى تێدا کوژران. ئومێدەوارم ئەو جۆرە پێشێلکاریانە لە هەڵبژاردنەکانى داهاتودا دووبارە نەبنەوە ئازادانەو بێ دەست تێوەردان ئەنجامبدرێن. بۆ دابینکردنى ئەو جۆرە هەڵبژاردنانە، پێویستە جگە لە ئامادەکردنى قانوونێکى تازە بۆ هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان، قانوونێکى تایبەت بە هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاکانى هەرێمى کوردستان لەلایەن پەرلەمانى کوردستانەوە پەسەند بکرێن، بەندەکانیان بەپێى بارى تایبەتى کوردستان دابرێژرێن لەسەر بنەمایەکى نوێ.

دوو: کێشەکانى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى ئوستانى (پارێزگاى) کەرکوک و چۆنیەتى چارەسەرکردنی بەشێکیان
کێشەکانى هەڵبژاردن لە کەرکوک بەشى زۆریان دروستکراو بوون، چونکە بەرپرسى ئۆفیس و بەشى زۆرى کارمەندانى کەرکوک کۆنە بەعسى بوون یان سەر بەلایەنێکى سیاسى بوون. ژمارەیەکى زۆر لە دانیشتونى کەرکوک، بەتایبەتى ئاوارەکان لە ناو کەرکوک و دەرەوەی، ناونووس نەکرابوون و نەیاندەتوانى بەشدارى لە هەڵبژاردن بکەن. قسە لە 107 هەزار کەس دەکرا کە ناویان لە لیستى دەنگدەران نەبوو، ئۆفیسى هەڵبژاردنى کەرکوک وکۆمسیۆنى باڵاى عێراق گوێیان لە داواکاریەکانى ئەو خەڵکە نەدەگرت کە بەشى هەرە زۆریان کورد بوون. هەوڵێکى زۆر لەلایەن هێزە سیاسیەکانى کوردستانەوە درا بۆ چارەسەرکردنى ئەو کێشانە، بەڵام کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان هاوکارى نەدەکرد بۆ چارەسەرکردنیان، هەرچەندە سێ جار شاندێکیان ناردبوو بۆ کەرکوک بۆ کۆڵینەوە لەو داواکاریانە. چارەسەرنەکردنى ئەو کێشانە لەلایەن کۆمسیۆنەوە و نزیکبوونەوەى کاتى ئەنجامدانى هەڵبژاردنەکان لیستى برایەتى کەرکوکى ناچارکرد بریارى بەشدارى نەکردن لە هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاى کەرکوک بدات، بەڵام بەشداریى لە هەڵبژاردنى "کۆمەڵەى نیشتمانى عێراقى" دەکرد. ئەوە باشترین بەڵگەیە کە هەڵوێستى وەرنەگرتبوو بەرانبەر ئەو کۆمسیۆنەو هەوڵیدەدا کێشەکان تێکرا چارەسەر بکرێن. لەو ماوەدا دەستم لە سەرۆکایەتى دەستەى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان کێشابووەوە، بۆیە دەمتوانى راوسەرنجى خۆم دەربارەى ئەو کێشانە دەربرم. لە یاداشتێکدا لە 28 کانوونى یەکەمى 2004 ئاراستەى سەرۆکى کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە عێراق کرابوو، بە ناوى "ترەستى کەرکوک بۆ لێکۆڵنەوە" کە رێکخراوێکى ناحکومیە کۆمەڵێک رووداوم بە بەڵگەوە خستە بەرچاوى سەرۆکى کۆمسیۆنى عێراقى وداوام لێکرد هەوڵبدات بە زووترین کات چارەسەریان بکات تا هەموو دانیشتوانى ناوچەى کەرکوک بەشدارى لە هەردوو هەڵبژاردنەکە بکەن،( دەقى ئەو یاداشتنامەیە، پاش وەرگێرانى لە هەفتەنامى هاوڵاتی بڵاوکرایەوە). لە یاداشتنامەکەدا نوسرابوو وەک قانوونناسێکى بێلایەنى خەڵکى کەرکوک کە پێشتر سەرۆکى دەستەى هەڵبژاردنەکان بوم لە هەرێمى کوردستان و ئەندامانى ئەنجومەنى کۆمسیۆنى عێراقى دەمناسن داواى چارەسەرکردنى ئەو کێشانە دەکەم تاکو پرۆسەى هەڵبژاردن بە باشى ئەنجام بدرێت. چەند رۆژێک پێش دەست کێشانەوەم لە کارەکەم، لە هەولێر چاوم بە کۆنسولى ئەمریکى کەوت کە پێشتریش چەند جارێک سەردانى ئۆفیسەکەمانى کردبوو دەیزانى ئاگادارى پرۆسەى هەڵبژاردنم لە کەرکوک. لەو چاوپێکەوتنەدا قسە هاتە سەر هۆى بەشدارى نەکردنى لیستى برایەتى کەرکوک لە هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاو گوتى، ئەگەر بەشدارى نەکەن خۆیان زەرەر مەند دەبن. بە وردى هۆیەکانى بریارى بەشدارى نەکردنى لیستى برایەتیم بۆ روونکردەوەو پێم گوت جاروبار وەک سەرۆکى ئەم دەزگایە چاوم بە سەرۆکەکانى حیزبە دەسەڵاتدارەکانى کوردستان دەکەوێت. وتم "خوێندنەوەى من بۆ بۆچوونەکانیان my reading to their minds" ئەوەیە ئەگەر کێشەکانى هەڵبژاردن لە کەرکوک چارەسەر نەکرێن ئەگەرى ئەوە لە ئارادایە بەشدارى لە هەڵبژاردنەکانى عێراق نەکەن. ئەگەر کوردو عەرەبى سوننە بەشدارىنەکەن، هەڵبژاردن لە عێراقدا سەرناگرێ. پرسیارى لێکردم دڵنیاى لەو بۆچوونەیان، دوبارەم کردەوە ئەوە خوێندنەوەى منە، رەنبێ بە هەڵەدا چووبم! گوتى چاکترە سەفیرمان چاوى بە سەرکردەکانى کورد بکەوێت! گوتم چاکترە "ئیحراجیان" نەکەن لەم کاتە ناسکەدا کە کاتى هەڵبژاردنە. وتم لە وڵاتانى ئێوەو رۆژئاواى تر بەرپرسیارانى حیزبەکان گفتى زۆر بە خەڵک دەدەن وباسى ئەو کارانە ناکەن ئەگەر بزانن دەبنە هۆى ئەوە خەڵک دەنگیان بۆ نەدا. لە کوردستان مەسەلەى کەرکوک گرنگییەکى تایبەتى هەیەو سیاسەتمەدارانى کورد ناتوانن هەڵوێستێک وەرگرن بە پێچەوانەى ئاواتەکانى ئەوان بێ، چونکە دەنگیان بۆ نادەن. وتم باشترە هەوڵى چارەسەرکردنى کێشەکان بدەن لەگەڵ کۆمسیۆنى باڵاى عێراقی کە دەتوانێ چارەسەریان بکات. پاش چەند رۆژێکى تر جێگرى سەفیرى ئەمریکى هاتە کوردستان بۆ چاوپێکەوتنى هەردوو سەرۆکەکەى، چونکە سەفیر لەودەمەدا لە ئەمریکا بوو. پاش چەند رۆژێکى تریش ئەرمیتاج کە جێگرى وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا بوو لەگەڵ چەند بەرپرسێکى پایە بەرزى وەزارەتى دەرەوە هاتنە کوردستان بۆ هەمان مەبەست. لەلایەن بەرپرسێکى گەورەوە ئاگادارکرام رۆژى پاشتر(دووى کانوونى دووەمى 2005 ) شاندێکى کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە عێراق بە سەرۆکایەتى دکتۆر عەبدولحسێن هینداوى دێتە کەرکوک بۆ چارەسەرکردنى کێشەکانى هەڵبژاردن، داواىلێکردم وەک شارەزایەک هاوکاریان بکەم لەو چاوپێکەوتنەداو ئاگاداری کردم پاش نیمەرۆى ئەو رۆژە کۆبوونەوەیەک سازدەکرێت بۆ دیارىکردنى داواکاریەکانمان پێش چوونى شاندى کوردى بۆ کەرکوک. لەو کۆبوونەوەدا کاک فازیل میرانىو کاک کەمال کەرکوکىو کاک نەجات حەسەن بەناوى پارتییەوە، کاک عەدنان موفتى و کاک جەلال جەوهەر و کاک رزگار عەلى بەناوى یەکیەتیەوە ئامادەى بوون. رۆژى پاشتر لەگەڵ کاک فازل و کاک عەدنان پێکەوە چوینە کەرکوک و لە بارەگاى لقى پارتى لە کەرکوک کۆبووینەوە، بە ئامادەبوونى بەرپرسیارانى هەردوو حیزب لە کەرکوک و کاک عەبولرەحمان موستەفاى ئوستاندارو نوێنەرانى لایەنەکانى لیستى برایەتى کەرکوک. لەسەر پێشنیازى کۆنسوڵى ئەمریکى بە تەلەفۆن، کۆبوونەوەکە لە کۆنسولخانەى ئەمریکى بەستراو پێشنیازىکرد ئەویش وەک چاودێر ئامادەى بێ. شاندى کۆمسیۆنى عێراقى بریتى بوو لە سەرۆکەکەى کە دکتۆر عەبدولحوسێن هینداوى بوو لەگەڵ کاک سەفوەت رەشید سدقى کە لە سلێمانیەوە هاتبوو بە مەبەستى گەرانەوە بۆ بەغداو کاک عادل لامى بەرێوەبەرى گشتى کۆمسیۆن. پاش بیرورا گۆرینەوەو گوفتوگۆ لەلایەن هەرولاوە بۆ ماوەى چەند سەعاتێک، نەگەیشتینە ئەنجام چونکە لایەنى کوردستانى داواى دواخستنى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاى کەرکوکى دەکردو بەرپرسانى کۆمسیۆن دەیانگوت ئەو بریارە لە دەسەڵاتى ئەواندا نییە. سەعات گەیشتە سێى پاش نیمەرۆ وکاتى چاخواردنەوە هات، لەو ماوە کورتەدا لەگەڵ دکتۆر عەبدولحوسەین هینداوى کەوتینە گوفتوگۆوە، هەمان ئەو قسانەى لە هەولێر لەگەڵ کۆنسولى ئەمریکی چەند رۆژێک پێشتر کردبوومن، لەگەڵ ئەویشدا دووبارەم کردنەوەو پێمگوت ئەگەر ئەمرۆکە چارەسەرى ئەو کێشانەى نەکرێن، لەو باوەرەدام لایەنى کوردستانى بەشدارى لە هەڵبژاردنەکانى عێراق ناکات. بەڵام دکتۆر هینداوى کە مرۆڤێکى لەسەرخۆو دۆستەو چەند ساڵێک لە کوردستان ژیاوە دەیگوت بریارى دواخستنى هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاى کەرکوک لە دەسەڵاتى ئەودا نییەو دەبێ بریارى لەسەر بدرێت لەلایەن دەزگاى نەتەوە یەکگرتووەکانەوە. پێمگوت ئەى چارەسەرکردنى ئەو کێشانەى وەک رێگانەدان بەو 107 هەزار کەسە کە بەشى زۆریان کوردن و تا ئێستا نەیانتوانیوە خۆیان ناونووس بکەن، وەڵامى پۆزیتیڤ بوو، وتى رێگایان بێ دەدەین. پێمگوت پرۆسەى ناونووسکردن ماوەى دەوێ، تا چەند رۆژ درێژەى پێدەدەن؟ وتى هەفتەیەک، وتم کەمەو جەژنى قوربان بەسەردا دێت،، وتى لە 9 رۆژ زیاتر ناتوانین چونکە دەبێ پاش ئەو ماوە ناوەکان بەدوا شێوەیان هەڵواسرێن. ئەوجا پرسیارى گۆرینى بەرپرسى ئۆفیسى کەرکوکم لێکرد کە بەعسی بوو، وتى دەستەیەکى چوار کەسى دادەنێن، عەرەبێک و کوردێک و تورکمانێک و ئاسورییەک. ئۆفیسى کەرکوک مەرجێکى دانابوو کە کوردەکان دەبێ لە پارێزگاى کەرکوک ناسنامەکانیان (تەسدیق) بکەن تا بتوانن خۆیان ناونووس بکەن، وتى ئەو مەرجەش هەڵدەگرین. پێش ئەوەى دابنیشینەوە ئاگادارى کاک فازل میرانىو کاک عادل موفتیم کرد کە لەو ماوەدا لەسەر ئەم خاڵانە قسەم لەگەڵ دکتۆر هینداوى کردووەو رێککەوتووین لەسەریان، ئەوان دەڵێن چى؟. کاک فازل گوتى ئەوەى بە 3 سەعات پێمان نەکرا تۆ بە 3 دەقیقە کردت! دانیشتنەکەمان دەستى پێکردەوەو هەردولا رێکەوتین لەسەر ئەو چوار خاڵانەو پێکەوە گەراینەوە بۆ هەولێر. پاش چەند رۆژێکى تر هەمان کەسایەتى داواى لێکردم جارێکى تر لەگەڵ شاندى کوردى بچمەوە بۆ کەرکوک، چونکە شاندى کۆمسیۆنى عێراقى دێتەوە بۆ دیاریکردنى مێکانیزمى جێبەجێکردنى رێککەوتنامەى پێشتر. لە رۆژى دیارىکراودا چوینەوە بۆ کەرکوک بەڵام لەجیاتى کاک فازل میرانى دکتۆر ئیحسان محەمەد هاتبوو. لە پارێزگاى کەرکوک جگە لە کاک عادل موفتى وهاوکارانى ودکتۆر محەمەد ئیحسان و هاوکارانى، نوێنەرانى لیستى برایەتى کەرکوک هەموویان ئامادەبوون. کۆبوونەوەکە بۆ دەستنیشانکردنى ئالیەتى رێککەوتنامەى هەفتەى پێشتر بوو، چەند پێشنیهادێک خرانە بەرچاو سەبارەت بە شێوەى ناونووسکردنى ئەو هەزارەها کەسە لەو ماوە کەمەدا کە جەژنى قوربانى لەگەڵدا بوو. بە بۆچوونى من، چوونى ئەو هەموو خەڵکە دوو جار بۆ کەرکوک لەو ماوە کورتەدا، جارێکیان بۆ ناونووسکردن وجارێکى تر بۆ دەنگدان، کارێکى ئاسان نەبوو، بەتایبەتى بەشى زۆریان بێ دەرامەتو خاوەن کار بوون و رۆژانى جەژنیش دەکەونە ناو ئەو ماوە کورتەدا. پێشنیازم کرد لە جیاتى ئەوەى ئەو هەموو خەڵکە ئەو هاتوچۆکردنە دووجار بکەن، چەند لیژنەیەکى چوار کەسیى پێکبێت لە عەرەبێک و کوردێک و تورکمانێک و ئاسورییەک بچنە ئەو جێگایانەى ئاوارەى کەرکوکى بە زۆرى لێیەو لەو جێگایانە ناوى ئەو کەسانە بنووسن ئەگەر پێناسەیان هەبوو کە خەڵکى ى کەرکوکن، بەڵام بۆ رۆژى دەنگدان بێنە کەرکوک ولەو بنکانەى بۆیان دیارى دەکرین لەوێدا دەنگبدەن. تەنیا نوێنەرى گرووپى ئیسلامى پشتگیرى لە پێشنیازەکەم کرد، ئەوانى تر هەموو وتیان ئەوە کارێکى ناقانوونیە، چونکە دەبێ پرۆسەى ناونووسکردن و دەنگدان هەروکیان لە کەرکوک ئەنجامبدرێن! پێش کۆتایهێنان بە دانیشتنەکەمان ناچاربوم بڵێم پێشنیهادەکەم قبووڵ نەکرا چونکە بە ناقانوونیتان لە قەڵەمدا، بەڵام پرسیارتان لێدەکەم ئایا ئەم کۆبوونەوەمان قانوونییە؟ هەموو دەزانین کەوا کاتى ناونووسکردن بەسەرچووە؟ ئێمە هاتووین بۆ چارەسەرکردنى کێشەیەکى گەورە کە زۆر لایەنى عێراقىو ئیقلیمى دەیانەوێ ئاڵۆزترى بکەن تا هەڵبژاردن لە عێراقدا سەرنەگرێ، بۆ بەو شێوە تەسکە تەماشاى قانوون دەکەن؟ بە هەرحاڵ رێککەوتین کە بنکەکانى تەرخانکراو بۆ ناونووسکردن ودەنگدان لە قەرە هەنجیر بۆ دانیشتوانانى سلێمانى، لە شوان بۆ ناوچەکانى رانیەو جێگاکانى تر، لە پردێ بۆ دانیشتوانانى هەولێر، لە سەرگەران بۆ خەڵکانى ناوچەکانى تر بکرێنەوەو هەر لەو جێگایانەش دەنگ بدەن. چارەسەرکردنى ئەو کێشە گەورەیە بووە هۆى سازدانى هەڵبژاردن لە کەرکوک کە ئاکامەکەى لە بەرژەوەندى هەموو لایەکدا بوو، بەتایبەتى ئەنجامدانى پرۆسەى هەڵبژاردن لە عێراقدا. لەوە باوەرەدام ئەگەر کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکان لەسەرەتاوە بە جیددی تەماشاى داواکاریە رەواکانى خەڵکى ناوچەى کەرکوکى بکردایا، پرۆسەکە بە شێوەیەکى باشتر بەرێوە دەچوو. دەبێ لێرەدا ئەو راستەیش لەبیر نەکرێت کە هەڵوێستى سەرۆکى کۆمسیۆنى عێراقى دکتۆر هینداوىو کاک سەفوەت رەشید بووە هۆى سەرکەوتنى ئەو کۆبوونەوە کە ئاکامەکەى ئەنجامدانى هەڵبژاردنى مانگى یەکى 2005 بوو. دەتوانم بڵێم ئەو هەڵبژاردنەى لە کەرکوک ئەنجامدرا لە هەردوو هەڵبژاردنى پاشتر رێکوپێکتر بوو، چونکە پێشێلکاریەکانى رێنەماییەکانى هەڵبژاردن کەمتر بوون.
لایەنى کوردستانى دەبێ رێگا نەدا هەڵبژاردنێکى تازە لە پارێزگاى کەرکوک ئەنجامبدرێت تا بارى ناوچەکە ئاسایى نەکرێتەوە، ئەویش بە جێبەجێکردنى هەموو پەرەگرافەکانى مادەى 140 ى دەستوورى تازەى عێراق.
رێزگرتن لە قانوونى هەڵبژاردن و رێنماییەکانى و رێگا نەدان بە دەستێوەردان لە کاروبارى هەڵبژاردن تەنیا رێگاى سەرکەوتنە بۆ گەلى کوردستان. چ لە هەرێمى کوردستان بێ یان لە کەرکوک، پێش گەرانەوەى بۆسەر سنوورى هەرێم. جێبەجێکردنى مادەى 140 دەستوور بە هەموو پەرەگرافەکانیەوە و رێزگرتن لە قانوون لایەنەکانى عێراقى ناچاردەکات سەردابنوێنن بۆ داخوازیەکانى خەڵکى کەرکوک، بەڵام سەرپێچیکردن لە جێبەجێکردنى ئەو مادە دەستووریەو رێزنەگرتن لە قانوونەکانى هەڵبژاردن لەلایەن حکومەتى عێراق و لایەنە سیاسیەکانى عێراقى، لایەنى کوردستانى ناچار دەکات بریارى چارەنووسزا بدات، بەڵام دەبێ بەئاگادارىو لەژێر چاودێرى دەزگا نێو دەوڵەتیەکان بێ.
هەولێر 26 نیساتى 2006
* بەشى تایبەت بە هەڵبژاردنەکانى کەرکوک بریاربوو لە رۆژى دووەمى ئەو کۆنفرانسەى رێکخراوى KIE رێکیخستبوو بۆ هەڵسەنگاندنى رۆڵى هەر یەک لە کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکان لە عێراق و رێکخراوە نا حکومیەکان کە لە رۆژانى 24 و 25 ى نیسانى 2006 لە دوکان بەسترا، بە ئامادەبوونى بەشێک لە ئەندامانى ئەنجومەنى کۆمسیۆنى عێراقىو نوێنەرانى ژمارەیەک لە نوێنەرانى حیزبە سیاسیەکان و رێکخراوە نا حکومیەکان، پێشکەشى بکەم، بەڵام لەبەر چەند هۆیەکى چاوەروان نەکراو لە رۆژى دووەمى کۆنفرانسەکە نەمتوانى ئامادەى بم، لێرەدا سەرجەمى بابەتەکە بڵاو کراوەتەوە.

(هاوڵاتى)، ژمارە ( 273)، 10 ئایارى 2006.

بارودۆخى ئێستاى کوردستان لە دیدى حاجى قادر و شێخ رەزا و (خالسى) دا

2007-09-30T13:25:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى

چەند شاعیرێکی بوێرو چاونەترسى کورد پتر لە سەدەیەک لەمەوبەر ڕەخنەیان لە کۆمەڵگاى کوردى ئەو دەمە گرتووە، لەگەڵ ئاماژەکردن بۆ بارى شێواوى وڵاتەکەیان. حاجى قادرى کۆیى و شێخ رەزاى تاڵەبانى وخالسى(شێخ محەمەدى کوڕى شێخ رەزا) نموونەی دیارو بەرچاوى ئەو شاعیرانە بوون. پرسیار لەوەدایە ئایا ئەو شیعرانە هەر بۆ ئەو دەمە گونجاوبوون، یان بۆ بارى ئێستاى کوردستانیش دەشێن ؟ وردبوونەوە لە بەشێک لە شیعرەکانى ئەو سێ شاعیرە گەورەیە، لەگەڵ دیاریکردنى هۆى دانانیان، وەڵامى ئەو پرسیارەمان بۆ ڕووندەکاتەوە.
شێخ رەزاى تاڵەبانى پیاوێکى کراوە بووە، بە توندی ڕەخنەى لە بارودۆخى کۆمەڵایەتى و سیاسى ئەو سەردەمەى تێیدا ژیاوە، گرتووە. ڕەخنەى توندى لە کاربەدستە گەورەکانى سەڵتەنەتى عوسمانیش گرتووە، لە سوڵتان عەبدولحەمیدەوە کە بە(ئەى حەمیرى موئمنین)ناوى بردووە، تا سەدرى ئەعزەم، کە لە بەیتە شێعرێکى بە زمانى فارسى (ێەدرى ئەعزەمى) بەم شێوە وەسفکردووە:
شنیدم کە عرب ێدر سینەرا گویند
رسیدم بدیارى کە ێدرشان پشت است
واتا: بیستوومە عەرەب بەسنگ دەڵێن (ێدر)
گەیشتمە وڵاتێ کە (ێدر)ەکانیان پوشت و نامەردن!
بە بۆچوونى کاک مەحەمەدى حەمەى باقی، ڕووخانى ئەمارەتى بابان هۆى دروستبوونى گیانى ڕەخنەگەریی بووە لەلاى شێخ رەزا، چونکە لەسەرەتاى ژیانیا ڕووخانى ئەو ئەمارەتەى بینیوە، کە دوا ئەمارەتى کوردان بووە، ئەوەش باری دەروونى بە جارێک شێواندنووە و لەتاوا ڕووى لە هەندەران کردووە، دەمێک لە ئەستەمول بووە و دەمێک لە میسر و لە ئێران، تا لە بەغدا خۆى گرتووەتەوە، لەوێ لە ساڵى 1910 کۆچى دوایی کردووە. لە بەیتە شیعرێکى بەم جۆرە وەسفى ژیان و حاڵەتى خۆى کردووە:
غم سبق داش ازل درد و الم، یاروندیم
علت و زلت، وقلت رفیقان قدیم
واتا: خەم هاوڕێى کۆنمە، دەردو ئازار یارو هاودەممە
هەروەها نەخۆشى و زەلیلى و دەستکورتى هاوڕێى کۆنمن.
لەو گەشتو گەڕانەى بەو وڵاتانەدا چاوى بە چەندەها پیاوى گەورەى سیاسى و ئەدەبى و ڕۆشنبیرى کورد کەوتووە، بارى ناخۆشى وڵاتەکەى بۆ ڕوونکردوونەتەوە، بە ئومێدى چارەسەرکردنیان. لە پاش گەڕانەوەى بۆ کوردستان دەبینێ بارى سیاسى وکۆمەڵایەتى خراپتر بووە، کەسانێکى زۆر ڕِوویان لە چەوتى و فێڵبازى کردووە، بۆیە لە داخا بەڵام بە زمانى گاڵتەو گەپەوە لێیان بە جەواب هاتووەو بەوە شێوە وەسفى کردوون:
راست لە دونیادا نەماوە گەر قسەى ساغت دەوێ
بێ هەزارانت نیشاندەم گەر قورمساغت دەوێ !
ئەو کەسانەى بەر پەلارى شێخ رەزا کەوتوون، بە شیعر بێ یان بە قسە، لێى دڵگیر نەبوون، بەڵکو زۆر جاران خۆیان ئەو شیعرو قسانەى شێخ رەزایان بڵاوکردووەتەوە! رۆژێک لە کەرکوک لەبەردەم باڵەخانەیکى تازەدا تێدەپەرێ و پرسیار لە خاوەنەکەى دەکات، دەردەکەوێ ناسیاوێکى خۆیەتى کە بە گەرمەوە پێشوازى لێدەکات، بەڵام شێخ رەزا پێى دەڵێ، گەورەیى و ویحدانیەتى خوا لەوەدا دەردەکەوێ کە تۆ بەو هەموو بێ عەقلییەوە خوا ئەو کۆشکەى پێداوى، منیش بەو زیرەکییەوە نانى شەوم نییە !
حاجى قادرى کۆیى لە بەر جەورو ستەمى هاوڵاتیانى خۆى بە ناچارى ڕوو لە وڵاتى غوربەت دەکات. ئەویش بە شیعر بەڵام ئازایانەو بێ سڵکردنەوە لە کەس ڕەخنە لە کۆمەڵگاى دواکەوتووى کوردى دەگرێ، لەگەڵ دیاریکردنى برینەکانى و هەوڵدان بۆ چارەسەکردنیان، بێ ئەوەى کەسێک گوێ لە ئامۆژگاریەکانى بگرێ. حاجی وەک شێخ رەزا، ئەویش زۆر نارەحەت بووە لە شێوازى حوکمڕانیکردن لە دەوڵەتى عوسمانی و لە بارودۆخى سیاسی ئەو دەمە، هەروەها خەمی لەوەش خواردووە کە قەومەکەى لەژێر دەسەڵاتى ئەو دەوڵەتە نەخۆشەدا بێ. بەلاى منەوە دەوڵەتى عوسمانى ئەو دەمە لە زۆر ڕووەوە دەشوبهێتە بارى ئێستاى دەوڵەتى عێراقى نەخۆش! حاجى لە نامەێکی بە شیعر بۆ دۆستێکى لە کوردستان وەسفى کاربەدەستانى دەوڵەتى عوسمانى بەوە شێوە دەکات:
ئەم سەگانەى کە لە لاى ئێمە وەزیر و وکەلان
بێنە لاى تۆ بەخودا نایکەیە گاوان و شوان !
لەگەڵ ئەو ڕەخنانەى کە ئاراستەى کۆمەڵگاى کوردى ئەو سەردەمەى کردوون، هەمیشە هەولی داوە ڕێگاى رزگاربوونیان بۆ دیاری بکات، ئەوەش بە یەکگرتنیان:
لەم بەینە ئیتیفاقێ پەیدا بکەن بە مەردى
فەرقى نەبێ شوان وجوتیارو مییرو گاوان
هەروەها بە بیریان دێنێتەوە و دەڵێ:
کوا ئەو دەمەى کە کوردان ئازادو سەربەخۆ بوون
سوڵتانى موڵک ومیللەت، ساحیبى جەیش و عیرفان
کوا والیى سەنەندوج، بەگزادەیى ڕەواندوز
کوا حاکمانى بابان، میرى جزیرو بۆتان
حاجى قادر لە ئەستەموڵ سەرى حەسانەوەى ناوەتەوە، تا لە ژیاندا مابوو کەسێک گوێى بۆ شیعرە پڕ لە ئامۆژگاریەکانى شڵ نەدەکرد. 15 ساڵ بەسەر دامەزراندى قەوارەێکی کوردی تێپەریوە، بەڵام کەسێک تا ئێستا لە گۆڕو مەزارە ونبووەکەى حاجى نەپێچاوەتەوە. لەهاوینى ساڵى 1968 دا لە فەرەنسا بەرەو نیشتمان دەگەڕامەوە، لە ئەستەموڵ چاوم بە موریدێکى حاجى قادر کەوت خوالێخۆشبوو کەمالى حەمەد ئاغاى دزەیى. رۆژێک پێکەوە چووینە گۆرستانى (ئەبا ئەیوبى ئەنسارى) بۆ سۆراغى گۆرَەکەى حاجى قادر، بەڵام چوونەکەمان سوودی نەبوو.
ناوى حاجى قادر و شێخ رەزا لە دەروونى هەموو کوردێکى دڵسۆز جێگیربووە، هەروەها شیعرەکانیان کە بەشى زۆریان لەسەر زارى زۆر کەسن و لە بیر نەکراون، بەڵام ئەو کەسانەى بەر ڕەخنەی ئەو دوو کەڵە شاعیرە کەوتوون، مەگەر ناویان لە شیعرەکانى ئەواندا مابن!
ئەگەر حاجى قادرو شێخ رەزا لەسەردەمێکدا ژیابن کورد خاوەن دەسەڵاتى سیاسیى خۆى نەبووە، خالسى لە سەردەمێکى جیاوازدا ژیاوە و ئومێدى دامەزراندنى قەوارێکى سەربەخۆ لە ئارادا بووە، خالیسى بە هەموو توانایەوە بەشدارى لە دروستکردن و بنیاتنانى کردووە. بەڵام لەبەر هەمان ئەو هۆیانەى کە پێشتر حاجى و شێخ رەزا دەستنیشانی کردبوون، ناچاردەبێ دەست لە کار بکێشێتەوە. کەسانێک لەبەر بەرژەوەندى تایبەتى خۆیان چەسپاندنى حکومەتى شێخ مەحمودیان بەلاوە گرنگ نەبووە و هەوڵیانداوە کەسانى دڵسۆزو بە توانا لەناو ئەو دەسەڵاتەدا جێگایان نەبێتەوە. خالسى یەکێ بووە لەو دڵسۆزانە و ناچاریانکردووە دەست لەکار بکێشێتەوەو دووربکەوێتەوە لە شێخى نەمر.
شێخ مەحەمەدى خالسى پیاوێکى زیرەک و بە توانا بووە، خوێندەوارێکى زۆر باش بووە. بە ئومێدى بەشداریکردن لە دامەزراندنى حکومەتى کوردستان بەسەرۆکایەتى شێخ مەحمودى حەفید، دەبێتە قایمەقامى را نیە. بەڵام تاقمێکى خۆپەرست بە هەموو شێوەیەک کۆسپ و تەگەرەى بۆ دروست دەکەن، داواشى لێ دەکەن داواکاریە نابەجێیەکانیانیان جێبەجێ بکات، ئەوەیش قبووڵ ناکات. شەو چەند پیاوکوژێک دەنێرنە سەرى بە نیازى کوشتنى، بەڵام لەگەڵ ئەو چەند کەسەى لەگەڵى بوون، داکۆکى لە خۆیان دەکەن، لە ئاکامدا یەکێکیان دەکوژرێ و خۆیشى بەسەختى بریندار دەبێ، کە رۆژ دەبێتەوەن بە بریندارى رانیە بەجێ دێڵێ و دەگەڕێتەوە بۆ کەرکوک. بەڵام پیلانگێڕان بەوەش وازناهێنن، لەو ماوەدا درۆ و دەلەسە بە زمانى ئەوەوە هەڵدەبەستن، بەڵام وەک دەڵێن، پەتى درۆ زۆر کورتە، شێخ مەحمود راستیەکانى بۆ دەردەکەوێ و نامەى بۆ دەنێرێ وداواى گەڕِانەوەى لێ دەکات، بەڵام خالسى بە قەسیدەێکى زۆر جوان کە بووە بە بەشێک لە میرات و مێژووى کورد، وەڵامى شێخ دەداتەوە، لەگەڵ پەنجە خستنە سەر ئەو هۆیانەى پاشتر بوونەتە هۆى لەناوچوونى دەسەڵاتى کوردى. لە قەسیدەێکى زۆر درێژدا خالسى ڕاشکاوانە ڕِوو لە شێخ دەکات و دەڵێ:
وجودت فەخرە بۆ من، چونکە لاى من فەخرى کوردانى
نەوەى کاک ئەحمەدى، نوتفەى حوسێنى، شێرى یەزدانى
جەنابى تۆ لەحەق من، زۆر لە خۆم موشفیقترى ئەمما
لە بەختى نەحسى من فکرت خراپە، زۆر بە نسیانى
یەکانەو پەڵخ و مالوسى قەوى قوڵیان گەلێ زۆرە
بەرى ملیان لەکوێ دەگرێ پشیلەى کانى ئێسکانى؟
لەبەر چاوت وەکو یەک وایە، بێ فەرقە لە خزمەت تۆ
شەهین و حاجى لەقلەق، شێرو ڕێوى، مورشیدو جانى
کەر و گا خەرجى بار جووتە، هێستر ماڵى کاروانە
ئەمانە نابنە کوێخا و ڕەئیس و میرى دیوانى
بەیار کێڵان و گاى لەڕ، پیر و کچ خواستن، ژن و تەدبیر
سەگ و جۆ، ئەسپ و ئێسقان، بوق و سەردار، جورج و ناوکانى
عەبا و کەر، فێس و ڕێوى، ورچ و شەپقە، مێزەر و مەیمون
حەیا و کوێر، شەرم و دۆم، قەحپە و وەفا، ناموس و سۆزانى !
لە کوێت دۆزینەوە ئەم کوێرو قۆڕانەى لە خوا عاسى؟
چڵۆنت کەوتە خاتر مشکە کوێرە و ورچى کوێستانى ؟
لە رۆژى وا پیاوێ چاترە بۆ تۆ لە پێنج سەد کەس
هەزارى لیرەیەک ناکا دە پارە و پووڵ و تارانى !
هەموویان دوژمنن، نەک دۆستى تۆن ئەو گیپە خۆرانە
کە ئیمڕۆ تۆ وەلى نیعمەت و ئاغاى هەموویانى
هەموو شێرو پڵنگن وەختى نانخواردن لە ئەترافت
سمێڵ بابڕ، کفن دز، کەللە خڕ، پەرچەم مەریوانى
دوعات با بۆ بکەن، ئەمما بە تەدبیریان نەکەى زینهار
مەلا و دەروێش و سۆفى و شێخەکانى لوقمە باتمانى
ئەمانە گشت قسەن، بابێمە سەر مەتلەب وەکو عورفى
لەسەر ئەم مەتلەعە لادەم بچم بۆ مەتلەعى سانى
لە پاش تاڵان و عەزل و لانەوازى و خانە وێرانى
حەواڵەى خۆت دەکەم قوربان، چلۆن بێم بۆ سولەیمانى !
خالسى ئەم قەسیدەى پاش دامەزراندنى دەسەڵاتى کوردى داناوە، هۆی ڕێکخستنیشى دیارە وەک شاعیر بۆى ڕوونکردوینەتەوە. جارێکى دى ئەو پرسیارە لە خۆمان دەکەینەوە، ئەو بارودۆخەى بووەتە هۆى هۆنینەوەى ئەو پارچە شیعرە ئایا دەشوبهێتە بارى ئێستاى کوردستان؟ ئەم پرسیارە بۆیە دێتە ئاراوە چونکە دەبینین کەسانێکى ئەنفالچى و کۆنە بەعسى و پیاوى ئەمن و موخابەرات بوون بە دەسەڵاتدار! مشک، بە وتەى خودى کاربەدستێک، کراوە بە"فیل"، نەزانیش کراوە بە "زانا"! هەر ئەوەندە دەڵێم خوا ئاخرى خێر کات !
هەولێر 11 تەموزى 2007
---------------------------------------------------------------------------------------------------
هەفتەنامەى (ئاوێنە)، ژمارەى (78)، سێشەمە 17 تەمووزى 2007.

سەروەریى قانوون و ڕەوشى مافى مرۆڤ لە هەرێمى کوردستاندا

2007-09-30T13:23:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى

سەروەریى قانوون، واتا جێبەێکردنى حوکمى دەستوورو قانوون لەلایەن دادگە و ئەو دەزگایانەى کە ئەرکی جێبەجێکردنى قانوونیان پێ سپێردراوە، بە بێ دەستێوەردانى دەسەڵات یان لایەنێکى دیکە. ئەم پرنسیپە لە دەستوورى هەرە زۆرى وڵاتانى جیهاندا جێگیربووە، ئەگەر لە وڵاتێکدا رێز لە پرنسیپى سەروەرى قانوون نەگیرێ، مافەکانى مرۆڤیش پێشێل دەکرێن، ئەم دوو پرنسیپە بە یەکەوە بەستراون، چونکە پێشێلکردنى یەکێکیان دەبێتە هۆى پێشێڵکردنى ئەوى دیکەیان.
باسکردن لە ڕەوشى مافى مرۆڤ وچۆنیەتى پیادەکردنى پرنسیپى سەروەرى حوکمى قانوون لە هەریِمى کوردستاندا دەبێ ئاماژەى تێدابکرێت بۆ نەبوونى دەستوور، چونکە لە دەستووردا جگە لە دیاریکردنى شێوازى حوکمڕانیکردنى وڵات، مافەکانى مرۆڤ بە هەموو بەش وجۆرەکانیەوە دەستنیشان دەکرێن. لە ساڵى 1992 ەوە هەوڵى ئامادەکردنى دەستوور بۆ ئەم بەشە رزگارکراوەى کوردستان دەدرێت. لە مانگى ئەیلولى ساڵى 2006 داپرۆژەى دەستوورێک ئامادەکراوە وچاوەڕێى پەسەند کردن دەکات. لەو پرۆژەدا مافە مەدەنى وسیاسیەکانى مرۆڤ لە دەروازەى دووەمى بەشى یەکەمدا دیاریکراون. لە ماددەى (18)ى پرۆژەکەدا هاتووە هاوڵاتیان لەبەردەم قانوون یەکسانن وناشێ لە نێوانیان بە هۆى ڕەگەز، یان نێرومێى، یان ڕەنگ، یان زمان، یان پێگەى کومەڵایەتى، یان ئایین وئاینزا، یان بارى ئابوورى وکۆمەڵایەتى یان ئینتماى سیاسى وهزرى، جیاوازى بکرێت. لە ماددەى (19) ئەو پرۆژەیەدا هاتووە کە هاوڵاتیان مافى ژیان وئاسایش وئازادیان بۆ دابین دەکرێت ونابێ کەسێک لەو مافانەى بێبەش یان سنووردار بکرێت، مەگەر بە پێى قانوون یان بە بڕیارى لایەنێکى دادوەریی. لە ماددەى (21) دا هاتووە "ئافرەت یەکسانە لەگەڵ پیاودا، پێویستە هەموو ئەو مافە مەدەنى وسیاسیانەى لەم دەستوورەو لە پەیمان وڕێکەوتنامە نێو دەوڵەتیەکاندا هاتوون، بۆیان دەستبەربکرێت، هیچ جۆرە بەربەستێک لەبەردەم یەکسانیان لە ژیانى کۆمەڵایەتى وڕِۆشنبیرى وئابوورى و سیاسیدا دەبێ نەمێنى". لە ماددەکانى 22 تا 42 ى پرۆژەکە مافە مەدەنى وسیاسیەکانى هاوڵاتیان دیاری کراون، ماددەکانى 43 تا 58 کە لە بەشى دووەمى هەمان دەروازەدا هاتوون، تایبەتن بە مافى ئابوورى وکۆمەڵایەتى وڕۆشنبیری. ماددەکانى 59 تا 71 کە لە بەشى سێیەمى ئەو دەروازەدا هاتوون، تایبەتن بە دیاریکردنى ئازادیەکان، بە تایبەتى ئازادى ڕاو ڕادەربرین وبڵاوکردنەوەو چاپ ورۆژنامەگەرى وکۆبوونەوەو خۆپیشاندان ومانگرتنى ئاشتیانەو وئازادى سەفەرو نیشتەجێبوون وهاتووچۆکردن، لەگەڵ ئازادى هزرو ئایین ودامەزراندنى کۆمەڵەو پارتى سیاسى وچوونە رێزیان وبەشداریکردن لە کۆبوونەوە. هەرچەندە پرۆژەى دەستوورى هەرێم جارێک پرۆژەیەو پەسەند نەکراوە، بەڵام بەشى هەرە زۆرى ئەو پرنسیپانەى تێیدا چەسپێنراون، لە بەڵێنامەو ئاگاداریە نێودەوڵەتییەکاندا هاتوون، بۆیە دەزگا پەیوەندیدارەکانى هەرێمى کوردستان دەبێ ئیلتزامی پێوەبکەن، بە تایبەتى بەشێکیان بە قانوون چەسپێنراون. ئەوەش ئەوە دەگەێنێ کە دادگەو دەزگا پەیوەندیدارەکانى هەرێم پابەند دەبن بە جێبەجێکردنیان.
لە پاڵ پرنسیپى سەروەریى قانوون ورێزگرتن لە مافەکانى مرۆڤ، پرنسیپی سەربەخۆیى دادگەکان کە پرنسیپێکى دیکەیە دەبێ رێزى لێ بگیرێ. مەبەست لە سەربەخۆیى دادگەکان نەبوونى دەسەڵاتێکى دیکەیە لە سەروویانەوە، چونکە نە قانوون سەروەر دەبێ ونە دادگەکان دەتوانن قانوون جێبەجێ بکەن و رێز لە مافەکانى مرۆڤ بگرن ئەگەر دەسەڵاتێکى دیکە هەبێ لە سەروویانەوە. لە ماددەى (116)ى پرۆژەى دەستوورى هەرێمدا هاتووە دادگەکان سەربەخۆن ولە قانوون بەولاوە هیچ دەسەڵاتێکى دیکەیان بەسەرەوە نییە. ماددەى (117)ى ئەو پرۆژەیە ئاماژەى بۆ بنەماێکى دیکەى قانوونى تێدایە کە دادگانى کوردستان ویلایەتى گشتییان بە سەر هەموو تاکە کەس وکەسانى مەعنە یەوە هەیە. واتە ئە دادگایانە قانوون بەسەر هەموو کەسێکا جێبەجێ دەکەن، تاکە کەس بن یان کەسى مەعنەوى گشتى وکەسى تایبەت.
هەموو ئەم پرنسیپانە لە پرۆژەى دەستوورو قانوونەکانى هەرێمى کوردستاندا چەسپێنراون، بەڵام ئایا بەو شێوەى دارێژراون کاریان پێ دەکرێ، یان هەر نووسینى سەر کاغەزن؟ بە واتاێکى دى، حوکمى قانوون سەروەرە ورێز لە مافەکانى مرۆڤ دەگیرێ ودادگەو ئەو دەزگایانەی جێبەجێکردنى قانوونیان پێ سپێردراوە دەسەڵاتێکى دیکەیان بەسەرەوە هەیە؟ ئەگەر هاتوو مافێک لە مافەکانى مرۆڤ پێشێل بکرێت هەڵوێست ورۆڵى وەزارەتى مافى مرۆڤ وڕێکخراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنى چۆن دەبن؟ ئومێدەوارم بتوانین وەڵامى بەشێک لەم پرسیارانە بە کورتى بدەینەوە.
بۆ وەڵامدانەوەى بەشێک لەو پرسیارانە دەگەڕێنەوە بۆ ڕاپۆرتێکی وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا تایبەتە بە ساڵى 2006 دەربارەى ڕەوشى مافى مرۆڤ وشێوەى جێبەجێکردنى حوکمى قانوون مرۆڤ لە هەرێمى کوردستان. هەموو دەزانین کە وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا ساڵانە ڕاپۆرتێکى تایبەت بە ڕەوشى مافى مرۆڤ لە وڵاتانى جیهاندا بڵاودەکاتەوە. ئەو ڕاپۆرتە زۆر جاران دەبێتە مایەى سەرئێشە بۆ بەشێک لە دەزگاکانى حکومەتى ئەمریکا، چونکە رەخنەى تێدا ئاراستەدەکرێت لە ڕەوشى بەشێک لە حکومەتە دۆستەکانى ئەمریکاو خودى بەشێک لە دەزگا ئەمنیەکانی ئەمریکا.
لە ڕاپۆرتى ساڵى 2006 وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا کە لە 6 ئادارى 2007 دا بڵاوکراوەتەوە، هاتووە کە لە هەرێمى کوردستان زیندان هەن نهێنین وکەسانێکى تێدایە دادگەیى نەکراون وکەسوکاریان نازانن لەکوێ گیراون وناتوانن چاویان پێان بکەوێت. لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بۆ سەرکوتکردنى توندوتیژانەى خۆپیشاندەران کراوە لە چەند شارو شارۆچکەێکى کوردستاندا، ئەوەش بووەتە هۆى برینداربوون وکوشتنى چەند کەسێک وبەشێک لە خۆپیشاندەرەکان وێنەیان بە ڤیدیۆ لەلایەن هێزى ئاسایشەوە گیراوە بە مەبەستى شوناسەکردنیان وپاشان گرتنیان. ڕاپۆرتەکە باس لە گەندەڵى دەکات، بۆ نموونە دەڵێ پۆستى فەرمانبەرى زیاتر بە ئەندامانى حیزبە دەسەڵاتدارەکان دەدرێ، یان ناویان پیِش دەخرێن. لە ڕاپۆرتەکەدا باس لە ڕەوشى ڕێکخراوانى ناحکومى NGO کراوەو دەڵێ زۆربەیان سەر بە هەردوو حیزبى دەسەڵاتدارن. لەو ڕاپۆرتەدا باس لە پێشێلکردنى مافى کەمە ئاینییەکانى کوردستان کراوە، کە ئێزدى ومەسیحیەکان دەگرێتەوەو دەڵى لە هەندێ شوێن، بەتایبەتى لە باشورى موسل، موڵک وماڵیان لەلایەن کوردەکانەوە داگیردەکرێـت. لە ڕاپۆرتەکەدا باس لە هەلومەرجى دژوارى کرێکارە بیانەکان کراوە کە مووچەیان کەمەو بەشێکیان موعامەلەى بازرگانى لەشفرۆشتنیان لەسەر دەکرێت. بەڵام لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە کە حکومەتى هەرێم بەدواداچوونى لەسەر مامەلەى ناقانوونى لەگەڵ ئەو کرێکارانەدا کردووەو لە ئەنجامدا دەرکەوتووە کە کۆمپانیایەکى بیناسازى لە دوبەى 500 کرێکارى هیندى وسیریلانکى هێناوەتە هەولێر، بەڵام بەو پێیەى پێشتر لەگەڵیان ڕێککەوتووە، مووچەیان پێ نەدراوەو بەشى زۆریان لە هەلومەرجێکى نالەباردا دەژین، بۆیە حکومەتى هەرێم ئاسانکارى بۆ کردوون تا بگەڕێنەوە بۆ وڵاتى خۆیان.("ئاوێنە"، ژمارە 60ى 13 ئادارى 2007).
لەناو کۆمەڵگاى کوردیدا چەند دیاردەێکى نوێ بڵاوبووەتەوە کە پێشتر زۆر کەم بوون، وەک کوشتنى ئافرەت کە ئێستا زوو زوو هەواڵى کوشتنیان لەناو رۆژنامەکانى کوردستاندا بڵاودەکرێتەوە. دیاردەى خۆسوتاندنى ئافرەت ونەوجوانان خەریکە دەبێتە دیاردەێکى ئاسایى کە پێشتر لە کوردستاندا زۆر کەمبوو. هۆى زۆربوونى ئەو جۆرە دیاردانە لە زۆر حاڵەتدا دەگەڕێتەوە بۆ پێشێلکردنى مافەکانیان، بە تایبەتى لەناو ماڵ وخێزاندا. توندوتیژى بەرامبەر رۆژنامەنووسانى کوردستان، وەک دادگەییکردنیان، هەڕەشەلێکردنیان یان ڕفاندن وئەشکەنجەدانیان مەترسى لەسەر ئازادى کارى رۆژنامەوانى پەیداکردووە. لە بەیانامەێکى سەندیکاى رۆژنامەسانى کوردستاندا هاتووە ئەو جۆرە کارانە"دەستدرێژی کردنە بۆ سەر مافى مرۆڤ بە گشتى ومافى هاوڵاتیى بوون بە تایبەتى".("میدیا"، ژمارە 284ى 10 نیسانى 2007). لەو ناوچانەى بە هۆى سیاسەتى رژێمى بەعسەوە بەر شاڵاوى کوشتنى بەکۆمەڵ و سوتاندن وماڵ وێرانکردن بوون، وەک ناوچەکانى گەرمیان و هەلەبجەو ئەو شوێنانەى تا ئێستا لە ژێر دەسەڵاتى حکومەتى ناوەندیدا ماونەتەوە، بەشى زۆرى خەڵکى ئەو ناوچانە لە بارودۆخێکى زۆر خراپدا دەژین، حکومەتى هەرێم و حکومەتى بەغدا هاوکاریێَکى ئەوتۆى نەکردوون، بۆیە ژیانێکى قورس وناخۆش بەسەر دەبەن. ئەو پەناهەندانەى ڕِوویانکردووەتە کوردستان، بە تایبەتى ئەوانەى لە ناوچەى مەخمور نیشتەجێ بوون، هەروەها ئەوانەى لە ناوچەکانى دیکەى کوردستان نیشتەجێکراون کە بەشى زۆریان خەڵکى بەشەکانى دیکەى کوردستانن، ڕێکخراوى NHCO ى سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان یارمەتیان دەدا وبەشى زۆریان لە کەلاوەو وخێوەتدا دەژین. بارى ژیانى ئاوارەکانى کەرکوک وناوچە دابڕِاوەکانى دیکەى کوردستان لەهى ئەوان باشتر نییە، ئەمانە تەنیا نموونەن. جگە لەوەش بە هۆى شەڕى ناوخۆوە کەسانێک بێ سەرو شوێن کراون وکەسوکاریان ئاگادارنەکراونەتەوە لە دوارۆژیان. بەشێک لە ئاوارەکان بە هۆى ئەو شەڕەوە لە بارودۆخێکى خراپدا دەژین وچەند جارێک خۆپیشاندانیان ڕێکخستووە لەبەردەم پەرلەماندا. دیاردەێکى دیکە ئەویش بە هۆى شەڕِى ناوخۆ یان چەکدارى حیزبە دەسڵاتدارەکانەوە پەیدابووە، داگیرکردنى زەویى وزارى خەڵکانى دیکەیە، کورد وتەنى "زۆر بەدەستن بۆیە قەباڵە بەتاڵ بووە"!.
ئەرکى سەرەکى وەزارەتى مافى مرۆڤ وڕێکخراوە مەدەنى وناحکومیەکانە لە هەرێمى کوردستان کە داکۆکى لە هەموو جۆرە پێشێلکارییەکى مافى مرۆڤ بکەن، بە تایبەتى هى ئەو خەڵکانەى کە مافەکانیان پێشێل دەکرێن چ لەلایەن دەزگاکان بێ یان دەسەڵاتدارو حەڵکى دیکەوە. پرسیار لەوەدایە ئایا وەزارەتێک بەشێک بێ لە حکومەت و دەبێ هاوکارى بێت دەتوانێ پێشێلکاریەکانی ئەو دەزگایانەى حکومەتە ئیدانە بکات وداکۆکى لە مافەکانى ئەو خەڵکانە بکات؟ ڕێکخراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنی ئەوانیش بەشى زۆریان، هەر وەک لە ڕاپۆرتى وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکادا هاتووە، سەر بە حیزبە دەسەڵااتدارەکانى کوردستانن، بەڵگەمان ئەویە کە یەکخستنەوەیان بە پێى ڕێککەوتنى نێوان ئەو دوو حیزبە ئەنجام دەدرێ! ئیتر چون دەتوانن رەخنە لە کارەکانى ئەو حیزبانە بکەن، لە کاتێکدا بەشى زۆرى پێشێلکاریەکانى مافى مرۆڤ لە ئاکامى دەستێوەردانى ئەوانەوە پەیدا دەبن؟
کوردستان پێویستى بە ڕێکخراواى سەربەخۆیە کە هیچ لایەنێکى سیاسی نەتوانێ ئیرادەى خۆى بەسەریاندا بسەپێنێ، تا بتوانێ بەهاوکارى ڕێکخراوانى مرۆڤ دۆست لە جیهاندا دەست بخاتە سەر کەموکوڕییەکان ودەستنیشانیان بکات وداوا لە حکومەت ودەزگا پەیوەندیدارەکان بکات پێشێلکاریەکانى ڕابگیرێن ورێز لە سەروەرى قانوون بگیرێ.
-----------------------------------------------------------------------------
* لە ژێر دروشمى "کوردستان و مافى مرۆڤ" کە وەزارەتى مافى مرۆڤ لە هەرێمى کوردستان لە 16 و17نیسانى 2007 دا ڕێکیخستبوو، ئەم بابەتە پێشکەشکراوە.

هەولێرپۆست" لەگەڵ قانوونناس دکتۆر نورى تاڵەبانى

2007-09-30T13:05:00.000-07:00

هەولێرپۆست" لەگەڵ قانوونناس دکتۆر نورى تاڵەبانى سەبارەت بە پرۆژەى دەستوورى هەرێمى
کوردستان و پرۆژەى قانوونى سامانى نەوت و گاز لە کوردستان

*پشتر زۆر بە گەرمی قسە لە دەستوری کوردستان دەکرا، بەڵام ماوەیەکە ئەم بابەتە باس ناکرێت، دەکرێت بزانین پەرلەمان بۆ قسە لە سەر ئەم بابەتە ناکات و ئایا ئێستا ئەم بابەتە بە چ گەیشتووە؟
وەڵام: پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان لە مانگى ئەیلولى ساڵى 2006 بڵاوکرایەوە، تا هەموو لایەن و ڕِێکخراوى مەدەنى و پیشەیی و کەسانى پسپۆرو خەڵکى دیکە بەشدارى لە دەوڵەمەندکردنى بکەن. لەم ماوەدا کۆمەڵێک ڕاو سەرنجى سوودمەند راستەوخۆ گەیشتوونەتە لیژنەکە، یان لە میدیاو رۆژنامەکاندا بڵاوکراونەتەوە. ئەو لیژنە دەبێ بە وردى تەماشاى هەموو ئەو ڕاو سەرنجانە بکات و دەستکارى پرۆژەکە بکات و کەمو کوڕیەکانى چاک بکاتەوە و دەوڵەندترى بکات، پاشان بە دوا شێوەى، پرۆژەکە بخرێتە بەردەم پەرلەمان بۆ لێکۆڵنەوە و برَیاردان لەسەرى. دوا قۆناغى پرۆسەکە بریتى دەبێ لەدەنگدان لەسەر پرۆژەکە بەدوا شێوەى لەلایەن خەڵکى کوردستانەوە، پاش پەسەندکردنى بڵاودەکرێتەوە وکارى پێ دەکرێت. ئەم پرۆسەیە وەک ئاماژەتان بۆ کردووە، دواکەوتووە، بۆیە بە باشى دەزانم پاش پشوى هاوین، لیژنەکە دەست بە کارەکانی بکاتەوە، بە ئومێدى ئەوەى پێش کۆتایى ساڵى 2007 پرۆژەکە بە دوا شێوەى بڕیارى لەسەر بدرێت.

*دیارە لە ڕەشنووسی دەستووری هەرێمی کوردستاندا لە ماددەی حەوت، ئەگەر بە هەڵەدا نەچووبم، باس لەوە دەکات کە دین و دەوڵەت جیابکرێتەوە و ئاین بکرێتە سەرچاوەی سەرەکی لە دانانی یاسادا، ئەم بابەتە بە چی گەیشت؟ ئایا گۆڕانکاری تێدا دەکرێت، یان وەکو خۆی دەمێنێتەوە؟
وەڵام: پرۆژەى دەستوورى هەرێم جارێ هەر پرۆژەیەو پەسەند نەکراوە، بۆیە دەکرێ تا ئەو رۆژەى پەسەند دەکرێت دەستکارى تێدا بکرێت. ماددەی حەوتى پرۆژەکە سەرەتا لەلایەن لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەى ەستوورى هەرێم پەسەندکرابوو، بەڵام لە کۆبوونەوەێکى بەناو نائاساییدا کە لە 22 ئابى 2006 بەسترابوو، دەستکارى ئەو ماددەو چەند ماددەێکى دیکەدا کرابوو. بەهەر حاڵ پرۆژەکە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند دەکرێت، پاشان دەخرێتە دەنگدانەوە، تا خەڵکى کوردستان دەنگى لەسەر بدات، ئەمە لە حاڵەتێکدا ئەگەر بە شێوازێکى دیکە پرۆژەکە پەسەند نەکرێت.

*تەیاراتی ئیسلامی زۆر هەوڵدەدەن گۆڕانکاری لەم ماددەیەدا بکرێت، ئایا کەوتوونەتە ژێر فشاری ئەوان بۆ گۆڕانکاری لەم ماددەیەدا، تێڕوانینی خودی خۆت چییە؟
وەڵام: ئەوەى من ئاگاداربم لیژنەکە لە ژێر فشارى هیچ لایەنێکدا نەبووە، بەڵام لە کۆبوونەوەی نائاسایى رۆژى 22ى ئابى 2006، وەک ئاماژەمان بۆ کردووە دەستکاری ئەو ماددە وچەند ماددەێکى دیکە کراون. ئەو گۆڕانکارییەى لە ماددەى حەوتدا کراوە بریتى یە لەوە، کە شەریعەتى ئیسلام بە یەکێک لە سەرچاوەکانى قانووندانان دادەنرێ، ئەمەش کەمترە لەوەى لە ماددەى دووى دەستوورى عێراقدا هاتووە، کە ئایینى ئیسلامى بە ئایینى رەسمى داناوە لە عێراقدا و شەریعەتى ئیسلامی بە سەرچاوەى سەرەکى بۆ قانووندان لە عێراقدا پەسەندکردووە. هەروەها لە بڕگەى (ا)ى ئەو ماددەدا هاتووە، ئەگەر قانوونێک نەگونجاو بێ لەگەڵ بنەما سەرەکیەکانى ئیسلامدا، ئەوا پەسەند ناکرێت. لە ماددەى حەوتى پرۆژەى دەستوورى هەرێمدا هاتووە، ئەم دەستوورە جەخت لەسەر ناسنامەى موسوڵمانیەتى زۆرینەى گەلى کوردستان دەکات و بەنەماکانى شەریعەتى ئیسلام یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکیەکانى قانووندانان. لەو باوەڕەدام کەسێک ناتوانێ نکوڵى لەوەبکات کە زۆرینەى گەلى کوردستان بە بەشى زۆرى نەتەوەکانیەوە موسڵمان بن. کەواتە پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان نە ئایینى ئیسلامى کردووە بە ئایینى رەسمی لە هەرێمدا، لەبەر ئەوەى لە دەستوورى عێراقدا ئەوە دەستنیشانکراوە و هەرێمى کوردستانیش بەشێکە لە دەوڵەتى عێراق، هەروەها شەریعەتى ئیسلام لە پرۆژەى دەستوورى هەرێمدا بە سەرچاوەێکى سەرەکی بۆ قانووندان دانەنراوە، بەڵکو یەکێکە لە سەرچاوەکانى قانووندانان. لە قانوونى مەدەنى عێراقیدا کە لە ساڵى 1951دا پەسەندکراوە و ئێستاش کارى پێ دەکرێت، شەریعەتى ئیسلام یەکێکە لە سەرچاوەکانى قانوون و دادوەر ئەگەر دەقێکى لەبەردەستا نەبوو بگونجێ لەگەڵ ئەو کێسەى تەماشاى دەکات، دەبێ بگەڕێتەوە بۆ شەریعەتى ئیسلام، بێ ئەوەى پابەند بێ بە مەزهەبێکى تایبەتییەوە. کەواتە پێشینەیەک بۆ ئەو مەسەلەیە لە قانوونى عێراقیدا هەیە وکێشەى دروست نەکردووە، بەڵام ئایا بارى ئێستاى عێراق بەراورد دەکرێت لەگەڵ بارى عیراق لەو دەمەدا؟ چەند ساڵێکە لەسەر ناسنامە بە دەهەزارەها خەڵکى بێ گوناە کوژراون وچەند ملیۆن کەسێکیش دەربەدەرکراون.
لە ناوەراسى ساڵەکانى نەوەدەکان لە دەرەوەى وڵات بوم، لەگەڵ چەند مامۆستاێکى پایەبەرز وەک مامۆستا حەسەن چەلەبى خەریکى ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوور بووین بۆ عێراقى پاش ڕووخانى رژێمى بەعسى. هەموومان کۆک بووین لەسەر ئەوە کە عێراقى پاشەرۆژ دەبێ دەوڵەتێکى دیموکراسى فیدرالى بێ، پێکهاتبێ لە دوو هەرێم: هەرێمى کوردستان و هەرێمى بەشى عەرەبى، بەڵام دەشێ ئەو هەرێمە بەسەر چەند ناوچەێکى ئۆتۆنۆمیدا دابەشبکرێت. مامۆستا حەسەن چەلەبى لەو دەمەدا دەیگوت کەسانێک هەن داوادەکەن شەریعەتى ئیسلام سەرچاوەى سەرەکى قانووندانان بێ لە ناوچەى وەک کەربەلا و نەجەف، لەبەر تایبەتمەندى ئایینى ئەو ناوچەیە. ڕەنبێ رۆژێک بێ دەوڵەتى عێراق لەسەر ئەو بنەمایانە دابمەزرێتەوە، تا لەم گێژاوەى ئێستا تێی کەوتووە بتوانێ بێتەدەرەوە.

*دەکرێت دوایین گۆرانکاریەکانی یاسای نەوت و گازمان بۆ باس بکەیت؟
وەڵام: پرۆژەى قانوونى نەوت و گازى هەرێمى کوردستان تایبەتمەندى و گرنگى خۆى هەیە، پرۆژەکە پێکهاتووە لە (63) ماددە. بە بۆچوونى من، پرۆژەى قانوونى سامانى نەوت وگازى هەرێم پێویستە پێش قانوونى نەوت و گازى عێراق پەسەند بکرێت، تا لە قانوونى خۆماندا داواکاریەکانى گەلەکەکان بچەسپێنین. ئەو هەڵەى کاتى خۆى بە دواخستنى پەسەندکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان کراو چاوەڕێى دەستوورى عێراق کرا، ئومێدەوارم لێرەدا دووبارە نەبێتەوە. پرۆژەى دەستوورى هەرێم ئەگەر پێش دەستوورى عێراق پەسەندبکرابا، دەستوورەکەمان نەدەبووە پاشکۆى دەستوورى عێراق، تەنیا لەو بوارانەدا نەبێ کە دەسەڵاتى دیاریکراوى حەسری حکومەتى ناوەندین. کاتێ خەریکى دارشتنى ماددەکانى پرۆژەى دەستوورى هەرێم بووین، دەبوو هەموو جار تەماشاى ماددەکانى دەستوورى عێراق بکرێت بۆ ئەوەى دڵنیابین کە ماددەکانى پرۆژەکە گونجاو دەبن لەگەڵ ماددەکانى دەستوورى عێراقدا. خوا سەبەبکار بگرێ کە بوونە هۆى ئەوە دەستوورەکەمان پێش دەستوورى عێراق پەسەند نەکرێت!
لەو دوو کۆبوونەوە نائاساییەى لە رۆژانى 1 و2 ئاب بۆ تاوتوێکردنى پرۆژەى قانوونى نەوت وگاز تەرخانکرابوون، (20) ماددە لە کۆى 63 ماددە، پەسەندکران، بەڵام پاش ئەوەى دەستکاری بەشێکیان کران، بە زێدەکردنى چەند بڕگەیەکى نوێ یان لابردنى چەند بڕگەێکى دیکە. ئەوى پێویسە لێرەدا ئاماژەى بۆ بکرێت ئەوەیە، ئەنجومەنێکى نوێ بە ناوى ئەنجومەنى هەرێم بۆ کاروبارى نەوت و گاز بڕیارى دروستکردنى دراوە، کە لە پرۆژەکەدا باسى لێنەکرابوو. ئەو ئەنجومەنە بەسەرۆکایەتى سەرەک وەزیران دەبێ، جێگرەکەى و وەزیرى سامانە سروشتیەکان و وەزیرى دارایى و وەزیرى پلاندانان ئەندامى دەبن، دەسەڵات وئەرکە سەرەکیەکانى وەزارەتى سامانە سروشتیەکان بەو ئەنجومەنە دراون. مەبەستی سەرەکى لە دامەزراندنى ئەو ئەنجومەنە ئەوەیە لەبەر گرنگى سامانى نەوت و گاز، پێویسە بڕیارە گرنگەکان لەلایەن تاکە کەسێکەوە نەدرێت، بەڵکو لەلایەن ئەنجومەنێکەوە، بەڵام بەشێک لە دەسەڵاتەکان هەر دەست حکومەتەوە ماون. ماددەکانى (2) و (3) پرۆژەکە تایبەتن بە دیاریکردنى موڵکاداریەتى نەوت و مافەکانى حکومەتى هەرێم، ئەو دوو ماددەیە بە شێوەیەک دارێژراون کە بگونجێن لەگەڵ ماددەکانى (111) و(112)ى دەستوورى عێراقدا، تا لە ئایندەدا کێشە دروست نەبێ. لەو دوو ماددەدا ئەو دەسەڵاتانەى پیشتر بە وەزیر درابوون، بەشى زۆریان دراون بە وەزارەت. ماددەکانى هەشت تا دوانزەى پرۆژەکە باس لە دامەزراندنى (3) کۆمپانیاى گرنگ دەکەن، یەکێکیان بۆ دۆزینەوەى نەوت و گاز لە هەرێمى کوردستاندا. ئەو کۆمپانیایە کۆمپانیاێکى گشتى دەبێ، خاوەن کەسایەتى مەعنەوی خۆى دەبێ، لە ڕِووى دارایى و کارگێڕییەوە سەربەخۆ دەبێ. سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەنى کارگێڕى ئەم کۆمپانیایە کە دەبێ کەسانى پسپۆرو شارەزا سەربەخۆ بن، لەلایەن ئەنجومەنى وەزیرانەوە ناویان پێشنیازدەکرێن بۆ پەرلەمان، کە بە زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى پەسەند دەکرێن. ماوەى دامەزراندنیان بە پێنج ساڵ دیاریکراوە، ئەویش بە رەزامەندى پەرلەمان بە هەمان ریژە. کۆمپانیاى دووەم تایبەتە بە بازارکردنى (تسویق)ى نەوت، ئەویش وەک کۆمپانیاى یەکەم، دەبێ کۆمپانیاێکى گشتى بێ و خاوەن کەسایەتى مەعنەوى خۆی بێ وسەربەخۆ بێ لە ڕووى کارگێڕى و داراییەوە. سەرۆک و ئەندامانى ئەم کۆمپانیایەش بە هەمان شێوە دیاری دەکرێن، واتە بە بڕیارى پەرلەمان. کۆمپانیاى سێیەم تایبەتە بە پاڵاوتنى نەوت و پاشکۆکانى، ئەویش بە هەمان شێوە دادامەزرێ و وەکو ئەوان بە ڕێوەدەبڕێ. ماددەى سێزدەى پرۆژەکە تەرخانکراوە بۆ دامەزراندنى سندووقێکى تایبەت بە داهاتەکانى نەوت و گاز، ئەویش کەسایەتى مەعنەوى خۆى دەبێ و سەربەخۆ دەبێ لە ڕِووى دارایى و کارگێڕییەوە، سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەنى ئەم دەزگایەش بە هەمان شێوە دیاری دەکرێن، واتا بە بڕیارى پەرلەمان. ماددەى چواردەى پرۆژەکە تەرخانکراوە بۆ دیاریکردنى شێوەى بەڕِێوەبردنى داهاتە نەوتیەکان، کە دەبێ بە پێى نوێترین پێوانەکانى نێو دەوڵەتى لەڕووى شەفافیەت و بەرپرسیاریەتییەوە، بێ. بە پێى ماددەى پانزەى پرۆژەکە، لیژنەیک بۆ ئەم مەبەستە دادەمەزرێ، ئەرکەکانى لەژێر چاودێرى پەرلەمان ئەنجامدەدا. ماددەى شازدە کە تەرخانکراوە بۆ دیاریکردنى بەشێ لە داهاتەکانى نەوت وچۆنیەتى دابەشکردنیان، ئەو پەسەند نەکرا، چونکە بەشى زۆرى ئەندامانى پەرلەمان پێیان باش بوو شێوەى ئەو دابەشکردنە لە ئایندەدا بە قانوون دیاری بکرێت. لە ماددەى حەڤدەى پرۆژەکەدا شێوازى هاوکاری لەنێو حکومەتى هەرێم ۆ حکومەتى فیدرالیدا دیاریکراوە بە پێى ماددەکانى 106 و112 و 121ى دەستوورى عێراق، بە تایبەتى بۆ کێلگە نەوتیەکانى ئێستاى هەرێمى کوردستان، هەروەها بۆ دارشتنى سیاسەتى ستراتیژى لەپێناو پەڕەپێدانى سامانى نەوت گاز لە هەموو عێراقدا، لەگەڵ دیاریکردنى شێوازى هاوکاریکردن لەگەڵ ئەو ئەنجومەنەى بڕیارە دروست بکرێت بەناوى" ئەنجومەنى فیدرالى نەوت و گاز" بۆ عێراق. لە ماددەى هەژدەى پرۆژەکەدا بنەماى هاوکارى نێوان حکومەتى هەرێم و حکومەتى ناوەندى دیاریکراوە. ئەمانە بە کورتى ئەو ماددانەى کە تا کۆبوونەوەى پەرلەمان لە رۆژى 2ى ئاب لێکۆڵینەوەیان لەسەرکراوەو پەسەندکراون، ئومێدەوارین لە رۆژانى داهاتوودا پەرلەمان ماددەکانى دیکەى پرۆژەکە بە شێوەێکى گونجاو لەگەڵ بەرژەوەندى گەلەکەمان، پەسەندبکات.
--------------------------

(هەولێر پۆست)،5 ئابى 2007

رێزگرتن لە زانایان لە وڵاتى ئێمەدا

2007-09-30T12:54:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى

پێوەرى پێشکەوتن لە وڵاتانى جیهاندا هەر بە تەنیا هەبوونى تەلارو باڵەخانەى چاک و دروستکردنى ڕێگاو بانى فراوانى و وەبەرهەمهێنانى جۆراوجۆر لە فاریکەکانى و بەکارهێانى تەکنیکى تازە نییە، بەڵکو رێزگرتنە لە زانست و زانایانە. لە وڵاتێکدا هەتا ئەگەر قانوونەکانی لە ڕووى تەیۆرییەوە بە شێوەیەک دارێژرابن کە گوایا پشتگیرى لە پێشکەوتن و زانست دەکەن ورێ زلە زانایان دەگرن، بەڵام ئەوانەى ئەرکى جێبەجێکردنى ئەو قانوونانەیان پێ سپێردراوە نەزان یان نیمچە زانا بن، ئەو وڵاتە هەتا لە ڕووى پێشکەوتنى ماددییەوە بەرەو پێشەوە هەنگاوى ناێ، بەلاِم لە راستیدا وڵاتێکى دواکەوتوو لە قەڵەم دەدرێ. کارەسات لەوەدایە بەشى زۆرى وڵاتانى جیهانى سێیەم لەم بارەدا دەژین، حاڵەتى ئەو وڵاتانە دەشوبهێتە ئەو نیمچە نەخوێندوارانەى گیرفانیان پڕە، بەڵام بۆ پڕکردنەوەى عوقدەکەیان، لە ئۆفیسى کارکردنیان یان لە ماڵە رازاوەکانیان، کتێبخانەى جوانى پڕ لە کتێبى نایابت بەرچاو دەکەوێ، کە بەشى زۆریان بۆ تەماشاکردنى لاپەڕەکانیشیان نەکراونەتەوە!
ئەگەر تەماشاێکى لاپەڕەکانى مێژوو بکەین دەبینین ئەو دەسەڵاتدارانەى ئاوڕیان لە زاناو گەورە پیاوانى خۆیان کردووە، ناوەکانیان لەسەر لاپەڕە زێڕنەکانى مێژوو تۆمارکراوە، ئەوانەى لەجیاتى خەریکى خزمەتى زانست بن، خەڵکیان کوشتووە ووڵاتانى دونیایان کاوڵکردووە، لەژێر هەر بیانگەیەک بێ، ئێستاش نەفرەتیان لێدەکرێت. میرو گەورە پیاوانى کوردیش هەر بەو شێوە تەماشاکراون، کاتێ خەریکى خزمەتکردنى زانست و زانایان بووبێتن وکەسانى ژیرو دانا لێیان نزیک بووبێت، ڕوویان لە ستەمکارى نەکردووە و هەوڵیان داوە بە گوێرەى ئەو سەردەمەى تێدا ژیاون خزمەت بە خەڵکیش بکەن. ئاسەوارى ئەو گەورە پیاوانە ماون وئێستاش بە رێەوە تەماشاى کارە خێرخوازیەکانیان دەکرێـت. کارەسات لەوەدایە ئەمڕۆکە لە وڵاتى ئێمەدا، ئەگەر قانوونى چاکیش پەسەندکرابێ، بەڵام بەشى زۆرى ئەوانەى ئەرکى جێبەجێکردنى ئەو قانوونانەیان پێ سپێردراوە، نەزانن ئەگەر دوژمنى زانست نەبن.
ماوەیەک لەمەوبەر چەند مامۆستاێکى زانا وخاوەن ئەزموون کە بە درێژای ساڵانێکى زۆر خزمەتێکى گەورەیان بە زانکۆکانى کوردستان کردووە، بڕیارى خانەنشیکردنیان درا، داواشیان لێکرا ئەو خانوانەى تێیدا دەژین بە زووترین کات دەبێ چۆڵى بکەن، ئاگادارم ماۆستاى وایان تێدایە پتر لە 40 ساڵە خزمەتى بە زانکۆو زانست کردووە و ئەوەى پاش خانەنشیکردنى وەریدەگرێ بەشى کرێى خانوویەک ناکات. ئەگەر لە پەرلەماندا دەنگى نارەزاییمان بەرزنەکردبا، دەبوو ئەو مامۆستا بەرێزانە کە هەموویان لە ناخشترین کاتا خەزمەتى چاکیان بە زانکۆ کردووە، بە خاوخێزانەوە بکەوتنایا سەر جاددە. پێش مانگى تەمووزى 2007 ئەو مامۆستایانەى تەمەنیان گەیشتبووە تەمەنى خانەنشیکردن بە پێى قانوونێک دەبوو ئەوان نەگرێتەوە، ئاگادارکران کە دەبێ پێش یەکى ئەو مانگە دەست لەکار بکێشنەوەو دەوامى کۆلێجەکانیان نەکەن! لەبەشى زۆرى وڵاتانى پێشکەوتوودا، مامۆستاى زانکۆو دادوەر، لەسەر خواستى خۆیان دەتوانن لەسەر کارى خۆیان بمێننەوە، مەبەستیش

ئاستەنگێکى "قانوونى" نوێ لەبەردەم جێبەجێکردنى ماددەى 140 دا

2007-09-30T12:51:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى

ئەو هەموو هەوڵانەى لەلایەن بەشى زۆرى دەزگاکانى حکومەتیى و هێزە سیاسیەکانى عێراقى و بیانى دەدرێن لە پێناو دواخستنى جێبەجێنەکردنى ماددەى 140 لەوە دەچێ کەم بن، بۆیە دادگەى سەرەتایى (بیدایەى) کەرکوکیش خەریکە دەستدەخاتە ناو کێشەکانى ئەو شارەوە نەک بۆ چارەسەرکردنیان، بەڵکو بۆ ئاڵۆزکردنیان. دەسەڵاتى دادوەرى لە بەشى زۆرى وڵاتانى جیهاندا جێگاى ئومێدى کەسانى ماف خوراو و زوڵم لێکراون، بۆیە ئەو کەسانە پەنا دەبەنە بەردەم دادگەى پێوەندیدار، تا بە پێى حوکمى دەستوور و قانوون مافى زەوتکراویان بۆ بگێڕێتەوە، یان ئەو زوڵمەى لێیانکراوە ڕایبگرێ و کۆتایى پێبێنێ. پەنابردنە بەردەم دادگە مافێکى شەرعى و دەستوورى و قانوونییە بۆ هەموو هاوڵاتى و کەسێک، قانوونیش سەروەر دەبێ ئەگەر دادگەکان سەربەخۆبن و دوور بن لە دەستێوەردانى سیاسى، بەڵام لەوە دەچێ بەشێک لە دادگەکانى کەرکوک ئێستاش پێیان باشترە کار بەو بڕیارانە بکەن کە لە سەردەمى حوکمى بەعسدا پەسەندکراون بۆ مەبەستێکى سیاسى، بۆ شێواندنى بارى دیموگرافى ئەو شارە، هەر وەک بڵێى عێراق گۆڕانکارى تێدا نەکراوە و دەستوورێکى تازە پەسەندنەکراوە کە دەبێ هەموو دەسەڵاتەکان پەیڕەوى بکەن.
هەموو دەزانین کە ماددەى 140 دەستوورى عێراق بۆ مەبەستێکى دیاریکراو دارێژراوە و پێویستە هەموو دەسەڵاتەکان پابەند بن بە ناوەڕۆکى ئەو ماددە دەستووریە و هەر قانوون و بڕیارێک بە پێچەوانەى ئەو ماددەیەوە بێ، کارى پێ نەکرێت. ئەگەر بە هەڵە بڕیارێکى لەو جۆرە بدرێ، دەبێ لەلایەن دەسەڵاتى یان دادگەى پایەبەرزترەوە هەڵوەشێتەوە یان پەسەندى نەکات. جێگاى داخە گەر بڵێین کەوا بەشێک لە دادگەکانى کەرکوک بەو گیانە رەفتار لەگەڵ ناوەرۆکى دەستوورى تازەى عێراقدا ناکەن، بە تایبەتى ماددەى 140. کورتەى باسەکە بریتیە لەوە کە لە ساڵەکانى هەشتاکاندا رژێمى بەعس بە هەزارەها پارچە زەوی دابەشکردووە بەسەر عەرەبى هاوردەدا، بە مەبەستى گۆڕینى بارى دیموگرافى شارى کەرکوک و ئەو ناوچانەى بەر شاڵاوى سیاسەتى بە عەرەبکردن کەوتبوون. بەشى زۆری ئەو کەسانە جگە لە پارچە زەوییەک، پارەو قەرزى بانکى ئەقاریان پێدەدرابوو تا بە زووترین کات خانووى لەسەر دروستبکەن. بڕیارى ژمارەى (42)ى ساڵى 1986 لە لایەن بەناو (ئەنجومەنى سەرکردایەتى شۆرشەوە) بۆ ئەم مەبەستە دەرچووە. بە پێى ئەو بڕیارە، ئەو کەسانەى پارچە زەوییەک وەردەگرن، نابێ بیفرۆشن بەڵکو دەبێ بە زووترین کات خانووى لەسەر دروستبکەن. بەڵام بەشێکیان، لەبەر چەند هۆیەک کە پەیوەندى بەخۆیانەوە هەبووە، نەیانتوانیوە لەو ماوەى بۆیان دیاریکراوە خانوو دروستبکەن، بۆیە گەڕِاونەتەوە بۆ ئەو جێگایانەى لێوەى هاتوون. بە پێى هەمان بڕیار، پارێزگارى کەرکوک دەیتوانى دەست بەسەر ئەو پارچە زەوییانەدا بگرێت و جارێکى دى دابەشیان بکاتەوە بەسەر کەسانێکى دیکەدا، کە ئەوانیش هەر عەرەبى هاوردە بوون. تا ڕووخانى رژێم هیچ کێشەیەک لە ئارادا نەبووە، کەسیش نەیتوانیوە سکاڵا یان داواکاریەک پێشکەش بە پارێزگا یان بە دەسەڵاتى دادوەرى لە کەرکوک بکات. بەڵام پاش ڕووخانى رژێم بەشێک لەو کەسانەى پێشتر پارچە زەوییان لێَوەرگیراوەتەوە بە پێى پڕیارى ژمارە (42)، ئێستا داواى ئەو پارچە زەوییانە دەکەنەوە، هەرچەندە کاتى خۆى بە ئارەزووى خۆیان گەڕاونەتەوە بۆ ئەو جێگایانەى لێوەى هاتبوون. بەشى زۆری ئەو پارچە زەوییانە پاشتر فرۆشراون بە کەسانێک کە پێشتر نەیاندەتوانى خانوو یان پارچە زەوی لە کەرکوک بکڕن، هەر لەبەر ئەوەى کورد یان تورکمان بوون. بەڵام لەم ماوەدا کە دەستکراوە بە جێبەجێکردنى ماددەى 140 بە قەرەبووکردنەوەى ئەو کەسانەى نیازى گەڕانەوەیان هەیە بۆ ئەو جێگایانەى لێوەى هاتوون، بەشێک لەو کەسانەى پێشتر پارچە زەوییان لێ وەرگیراوەتەوە، داواى دەکەنەوە گوایا بڕیارى (42) دەسەڵاتى بە پارێزگارى کەرکوک نەداوە ئەو پارچە زەوییانەیان لێوەربگرێتەوە! لەبەر ئەو هۆیە پارێزگارى ئێستاى کەرکوک گوێى بۆ داخوازیەکانیان شڵنەکردووە، بۆیە پەنایان بردووەتەوە بەردەم دادگەى سەرەتایى (بدایە)ى کەرکوک و داوایان لەسەر سەرۆکى شارەوانى یان پارێزگارى کەرکوک تۆمارکردووە. دادگەى سەرەتایى (بیدایەى)کەرکوک دەبوو بە وردى تەماشاى ماددەى 140ى دەستوورى عێراقى بکات و ئەو داوانە رەد بکاتەوە، چونکە ناگونجێن لەگەڵ ناوەرۆکى ئەو ماددەیە دەستووریەدا. بارى ئێستاى عێراق بارى ساڵى 1986 نییە کە بڕیارى ژمارە (42)ى تێدا دەرچووە، کاروبارى عێراق ئەمرۆکە بە پێى دەستوورێکى نوێ بەڕێوە دەچێ و ماددەێکى تایبەتى لەو دەستوورەدا تەرخانکراوە بۆ چارەسەرکردنى ئەو کێشانەى بڕیارى (42) بووەتە هۆى دروستکردنیان. دادگەى سەرەتاى (بدایە)ى کەرکوک ئەو بارەو ئەو ماددە دەستووریەى ڕەچاو نەکردووە، بۆیە لە چەند برَیارێکدا داخوازی ئەو کەسانەى قبووڵ کردووە و فەرمانى بە دووبارە تۆمارکردنەوەى ئەو خانووە یان ئەو پارچە زەوییەى داوە کە پێشتر لێیان وەرگیراوەتەوە، هەرچەندە لەم ماوەدا بە کەسانى دیکە بە شێوەێکى قانوونى فرۆشراون. ئەو بڕیارەى دادگەى سەرەتایى کەرکوک کەسانێکى دیکەشى هانداوە تا داوا لەسەر شارەوانى و پارێزگاى کەرکوک تۆماربکەن، بە مەبەستى وەرگرتنەوەى ئەو پارچە زەوییانەى پێشتر لێیان وەرگیراوەتەوە! بەڵام دادگەى تێهەڵچوونەوە(ئیستینافى) کەرکوک، بڕیارەکانى دادگەى سەرەتایى کەرکوکى هەڵوەشاندووەتەوە، بە پێچەوانەى دادگەى تەمییزى عێراق کە لەوە دەچێ لە بڕیارێکدا کۆک بێ لەگەڵ بڕیارى دادگەى سەرەتایى کەرکوک، ئەوەش کێشەکەى گەورەتر کردووەتەوە و بووەتە هۆى ئەوە بەشێک لەو پارچە زەوییانە بەناو ئەو کەسانەوە جارێکى دى تۆماربکرێنەوە، هەروەها خەڵکانێکى دیکە ئێستا خەریکن داواى " پارچە زەوییەکانیان"دەکەنەوە، هەرەوەک بڵێى ماددەى 140 بۆ نەهێشتنى ئاسەوارى بڕیارى (42) و بڕیارەکانى دیکەى لەو چەشنە، لە گۆڕى نییە!
ماددەى 140ى دەستوورى تازەى عێراق بۆ چارەسەرکردنى ئەو کێشانە دارێژراوە کە بڕیارى ژمارە (42)ى ساڵى 1986 و چەند بڕیارێکى دیکەى لەو چەشنە، پەسەندکراون و تا ڕووخانى رژێم کاریان پێکراوە. بەڵام ئەو بڕیارانە پاش دەرچوونى دەستوورى عێراق، بە تایبەتى ماددەى 140ى ئەو دەستوورە، بوون بە "خەبەرى کان"!. لێکدانەوەى بڕیارى (42) بەو شێوەى دادگەى سەرەتایى کەرکوک لێکیداوەتەوە، هەروەها پەسەندکردنى ئەو بڕیارە لەلایەن دادگەى تەمییزەوە بووەتە هۆى دروستکردنى کۆسپێکى دى لەبەردەم جێبەجێکردنى ماددەى 140دا، لیژنەى باڵاى جێبەجێکردنى ئەو ماددەیەشى بە کاروبارى لاوەکییەوە مەشغوڵ کردووە، لەکاتێکدا لیژنەکە، وەک سەرۆکە تازەکەى دانیى پێداناوە، زۆر دواکەوتووە لە ئەنجامدانى ئەرکەکانى سەرشانى. دادگەى تەمییزى عێراق دەبوو پشتگیرى لە بۆچوونەکانى دادگەى تێهەڵچوونەوەى (ئیستینافى) کەرکوک بکات، نەک لە بڕیارى دادگەى سەرەتایى کەرکوک. جێگاى داخە گەر بڵێین کە سیاسەت خەریکە دزە دەکاتە ناو بەشێک لە دادگەکانى عێراق، کە ئەوەش دەبێتە هۆى بى باوەڕیى پەیدابوون بەو دادگایانە، کە دەبوو لەوە بەرزتر بونایا.
بڕیارى دادگەى سەرەتایى کەرکوک بە پێچەوانەى ماددەى 140ى دەستوورە. خەڵکى کەرکوک و ناوچە دابڕاوەکانى دیکەى کوردستان چوار ساڵە چاوەڕێى جێبەجێکردنى ئەو ماددە دەستووریە دەکەن، چونکە هەمان ماددەى 58ى قانوونى کاتى بەرَێوەبردنى دەوڵەتى عێراقە. لە نامەێکدا لە 25ى ئابى ئەمساڵ ئاراستەى نوێنەرى حکومەتى هەرێمى کوردستان لە لیژنەى باڵاى جێبەجێکردنى ماددەى 140م کردووە، ڕووناکیم خستووەتە سەر ئەم بڕیارە ناقانوونییەى دادگەى سەرەتایى کەرکوک، بە ئومێدى چارەسەرکردنى ئەو کێشەیە پێش ئەوەى ببێتە کۆسپ و ئاستەنگێکى نوێ لەبەردەم جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە.
____________________________________
گۆڤارى (هەرێمى کوردستان)، ژمارە(430)، 18 ئەیلول 2007.

پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان

2007-09-30T12:41:00.000-07:00

چەند ڕوونکردنەوەیەکى پێویست سەبارەت بە دارشتنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان

ئەوەى پێویستە سەبارەت بە دارشتنى ئەم رەشنووسە دەستوورەى هەرێمى کوردستان بوترێت ئەوەیە کە لەسەرەتادا بەشداریم لە ئەمادەکردنى بەشێک لە ماددەکانى و (پێشەکى)یەکەى نەکردووە، لەبەر چەند هۆیەک کە ئێرە جێگەى باسکردنیان نییە. ئەو رستانەى بە ڕەشى لە نێو کەوانەدا {..} نوسراون، پێشنیازن بە مەبەستى دەوڵەمەندکردنى پرۆژەکە کە بە عەرەبى ئامادەکراوە. لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەکە، وەرگێڕانى بۆ کوردى پێ سپاردم. لەسەر خودى پرۆژە عەرەبیەکە چەند پێشنیازێکم خستە بەرچاو، بە ئومێدى چاککردنیان، پێش وەرگێڕانى بۆ کوردى، بەڵام لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکرا. بۆیە لە کاتى وەرگێڕانى پرۆژەکەدا بۆ کوردى، ئەوەى بە پێویستم زانى، لە نێو کەوانەدا خستوومنەتە بەرچاو، بەتایبەتى هەندێ هەڵەى قانوونیشم بەرچاوکەوتوون و راستمکردوونەتەوە بە دارشتنێکى قانوونى گونجاو ڕاست و دروست، ئەمەش لە بەهاى پرۆژەکە کەمناکاتەوە. وەرگێڕانى تێکستى عەرەبى بە دەقاودەقى بۆ کوردى، بەتایبەتى تێکستى قانوونى، کارێکى ئاسان نییەو جاروبار لە کوردیەکەدا بەئاسانى ئەنجام نادرێت، لەبەرئەوەى بە بیرکردنەوەیەکى عەرەبى دارێژراون. ئەم دەستوورە کە دۆکیمەنتێکى قانوونى گرنگە، دەبێت بە زمانێکى کوردى ڕەوان دابرێژڕێت، چونکە بۆ کۆمەڵانى کوردستان ئامادەکراوە تاکو بە ئاسانى لە ماددەکان و ناوەرۆکەکەى، تێبگەن. ئەو (پێشەکى)یەى لێرەدا نوسراوە پێشەکى پرۆژە عەرەبیەکە نییە، من بە شێوەیەکى کورتر ئامادەمکردووە، دوور لە داڕشتنى (ئینشائیى). ئومێدەوارم لەم بارەیەوە خزمەتێکم بە گەلەکەم کردبێ، بەتایبەتى لە ساڵى 1992 وەوە خەریکى ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوور بووم بۆ ئەم بەشە ڕزگارکراوەى کوردستان و هەردەم هەوڵم داوە دەستوورێکى مۆدێرن بۆ هەرێمى کوردستان ئامادەبکرێت و بە بەردەوامى داواى پەلەکردنم کردووە لە پەسەندکردنى دەستوور بۆ کوردستان، پێش پەسەندکردنى دەستوورێک بۆ عێراق. ئەو دەستوورە ئەگەر پێشتر پەسەندبکرابا، ئێستاکە وەک ئەو قانوونانەى کە پەرلەمانى هەرێمى کوردستان لە ساڵى 1992 ەوە پەسەندى کردوون، دەستوورى تازەى عێراق بە پێى ماددەى 141 دانى پێدا دەنا.

دوا پێشنیهادم ئەوەیە کە تێکستە کوردیەکەى ئەم دەستوورە بکرێتە تێکستى بنەماو سەرەکى نەک عەرەبیەکەى، چونکە کوردی زمانى فەرمیە و هەوڵدراوە لەوێدا داواکاریەکانى گەلى کوردستان و مافە ڕەواکانى بە ڕوونى و پوختى دابڕێژرێن.

لە وەرگێڕاندا چەند وشەیە‌کم بەکارهێناوە کە بە راستیان نازانم، وەک"یاسا" لەجیاتى"قانوون" و"پارێزگا" لەجیاتى"ستان"، چونکە لە پەرلەماندا بەکاریان دێنن.

پێویستە ئەوەش بوترێ کە لە 23ى ئابى 2006 " لیژنەى ئامادەکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێم" کۆبوونەوەیەکى نائاسایى سازدابوو لەکاتى پشووى پەرلەمانداو بە ئامادەنەبوونى نزیکى سێ یەکى ئەندامانى، تێیدا دەستکارى چەندەها بڕگەو ماددەێکى کردبوو، لەگەڵ زێدەکردنى پتر لە 15 ماددە و بڕگە، ئەویش پاش تەواوکردنى وەرگێڕانى پرۆژە سەرەکیەکە بۆ کوردى، کە ئاماژە بۆ بەشێکیان دەکەم.

تێبینى: دەقى پرۆژەى دەستوورەکە، پیِش دەستکاریکردنى و پاش دەستکاریەکانى 23ى ئابى 2006 لەسەر کۆمپیوتەرەکەم نووسراونەتەوە.

دکتۆر نورى تاڵەبانى

هەولێر 11 ئەیلولى 2006

پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان - عێراق

پێشەکى

{لەدێر زەمانەوە کورد لەم ناوچە جیۆگرافیایەى بە کوردستان ناسراوە، دەژیت. ماوەیەکى زۆر وڵاتەکەى لە ژێر دەسەڵاتى چەند دەوڵەتێکى داگیرکەرو ستەمکاردا ماوەتەوە. کاتێک سەرۆکى ئەمریکا (ویدرۆ ویلسن) لە کۆنگرەى ئاشتى کە ساڵى 1919 لە پاریس بەسترا، پرەنسیپى مافى گەلان بۆخۆ دیاریکردنى چارەنووسیان پێشنیهادکردو ناوى گەلى کوردیشى وەک یەکێک لەو گەلانە هێنا، ئومێدێکى موژدەبەخشى بە کورد دا.

پەیماننامەى (سێڤر)ى نێو دەوڵەتیى ساڵى 1920، لە بڕگەکانى (62 و 63 و 64) دا باس لە چارەسەرکردنى مەسەلەى کورد دەکەن، لەسەر بنەماى مافى دیاریکردنى چارەنووسى ئارەزوومەندانەى خۆیان، بەوەى وەک نەتەوەیەک دەتوانێت ئایندەى خۆی دیارى بکات. جێى داخە، بەرژەوەندى چەند دەوڵەتێکى زڵهێز لەگەڵ ئەوەدا نەبوو کە قەوارەیەکى سیاسى بۆ کورد دابمەزرێت، بەڵکو وڵاتەکەیان دابەشبکرێت و بەشێک لەخاکى کوردستان بە دەوڵەتى عێراقەوە بلکێندرێت کە لە ساڵى 1921 دا، لە دوو ویلایەتى بەغداو بەسرە، دروستکرابوو. لکاندنى ئەو بەشەى کوردستان بە دەوڵەتى عێراق لە ساڵى 1925، بە پێى بڕیارى ئەنجومەنى کۆمەڵەى نەتەوەکان، بوو. بەڵام هەر لەو بڕیارەدا چەند مەرجێک دیاریکرابوون کە پەیوەندیان بە مافى کوردەوە هەبوو، دەبوایە دەوڵەتى عێراق جێبەجێیان بکات. کاتێک کۆمەڵەى نەتەوەکان، لە ساڵى 1932 دا، بڕیارى وەرگرتنى دەوڵەتى عێراقى لەو دەزگا نێودەوڵەتیە دا، جارێکى دى جەختى لەسەر ئەوە کردەوە کە دەبێت بەو مەرجانەوە پابەندبێت و جێبەجێیان بکات. لەو بڕیارەدا ئاگادارى دەوڵەتى عێراق کراوەتەوە کە بەبێ رەزامەندبوونى کۆمەڵەى نەتەوەکان، ناتوانێت کارێکى وا بکات ببێتە هۆى هەڵوەشاندنەوەى ئەو بڕیارە نێودەوڵەتییە. پێش پەسەندکردنى ئەو بڕیارە نێو دەوڵەتیەش، حکومەتى عێراق و بەریتانیا، لە ڕاگەیاندنێکى هاوبەشدا کە لە 25ى کانوونى یەکەمى 1922 بڵاوکرابوەوە، داوایان لە سەرکردەکانى کورد کردبوو، ئەگەر بچنە پاڵ دەوڵەتى عێراق ئەوا دەتوانن حکومەتێکى تایبەت بە خۆیان دابمەزرێنن و ئەو دوو دەوڵەتەش ئامادەن پێشوازى لە نوێنەرەکانیان بکەن، بە مەبەستى گفتوگۆکردن سەبارەت بە جۆرى دامەزراندنى ئەو حکومەتەو دیاریکردنى سنوورى جیۆگرافیاى دەسەڵاتەکانى و دەستنیشانکردنى پەیوەندى سیاسى و ئابوریان، بە حکومەتى ناوەندەوە. کەواتە دەوڵەتى عێراق، لەسەرەتاى دامەزراندنیەوە، تا وەرگرتنى وەک ئەندام لە کۆمەڵەى نەتەوەکان، پابەندبووە بە چەند بڕیارێکى نێو دەوڵەتى و دوو قۆَڵییەوە کە سەرچاوەکانیان قانوونى نێو دەوڵەتی بوون و دان بە ڕەوایى داواکاریەکانى گەلى کوردستاندا دەنێن، تاکو لەو ڕێگایەوە بە مافە نەتەوەییە تایبەتیەکانیان، بەهرەمەند بن.

حکومەتە یەک لەدوا یەکەکانى عێراق، لەسەردەمى پاشایەتییەوە تا سەردەمى کۆمارى، هیچیان بەو ئەرکە نێودەوڵەتیانە پابەند نەبوون و جێبەجێیان نەکردووە. ڕێککەوتنامەى 11ى ئادارى 1970 کە دانى بە ئۆتۆنۆمى بۆ ناوچەیەکى کوردستاندا نابوو، ماوەیەک پاش مۆرکردنى لەلایەن حکومەتەوە تەگەرەى بۆ دروستکرا ، لەوانە پەیڕەوکردنى سیاسەتى کۆچ پێکردنى کورد لە بەشێک لە خاکى باوو باپیرانیان. ڕژێمى بەعسى پاشتر سیاسەتى قڕکردنى بەکارهێنا کە ئاکامەکەى بووە هۆى کاولکردنى بەشى هەرە زۆرى گوندەکانى کوردستان و گواستنەوەى دەیان هەزار دانیشتوانى ئەو گوندانە، بۆ کۆمەڵگا زۆرە ملێیەکان. ئەو ڕژێمە نزیکەى چوارسەد هەزار کوردى فەیلى وەدەرنا بۆ خاکى ئێران و پاشتر تاوانى ئەنفالى بەدناوى ئەنجامدا کەوا بووە هۆى لەناوبردنى نزیکەى دوو سەد هەزار مرۆى سڤیل کە بەشى زۆریان لە بیابانەکانى خوارووى عێراقدا، زیندە بەچاڵ کران.

ئەنجومەنى ئاسایشى نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیسانى 1992 دا بڕیارى ژمارە 688 پەسەندکرد کە زیاتر بۆ پاراستنى گەلى کوردستان، لە کردارە نامرۆڤایەتیەکانى حکومەتى عێراق، تایبەت بوو. بەڵام ئەو بڕیارەش نەبووە هۆى ڕاگرتنى ئەو کردارانەى رژێم کە تادەهات سیاسەتى کوشتن و گۆرینى بارى دیمۆگرافى لەو ناوچانەى کوردستان کە لە ژێردەسەڵاتیا مابوونەوە، چڕتر دەکردەوە.

لە مانگى ئەیلولى 1991دا حکومەتى عێراق دەزگاکانى لە "ناوچەى ئۆتۆنۆمى" کێشایەوە، بە ئومێدى کێشە دروستکردن لەو ناوچەیەداو ئابلۆقەى سەربازیى و ئابوورى خستە سەر، بۆیە سەرکردایەتى سیاسى کورد بڕیارى سازدانى هەڵبژاردنى دا، تا خەڵکانى ئەو ناوچەیە نوێنەرانى خۆیان دیاریبکەن. پەرلەمانى هەڵبژێردراوى هەرێمى کوردستان، لە 4ى تشرینى یەکەمى 1992، بە تێکراى دەنگى ئەندامانى، فیدرالیزمى وەک دارشتەیەک بۆ دەستنیشانکردنى پەیوەندى دەستووریى نێوان هەرێمى کوردستان و حکومەتى عێراق، پەسەندکرد. ئەم بڕیارە لەگەڵ هەموو ئەو سەرەتا و پەیماننامە نێودەوڵەتیانەدا کە دان بە مافى گەلاندا دەنێن بۆ دیاریکردنى چارەنووسى خۆیان، دەگونجێت.

ئەو سیستمە فیدرالیەى لەلایەن پەرلەمانى هەرێمى کوردستانەوە پێشنیهادکرا، باشترین سیستمى دەستووریە بۆ کۆمەڵگایەکى فرە رەگەزى و ئایینزایى وەک کۆمەڵگاى عێراق، چونکە پێکەوە ژیانیان دابین دەکات.

گەلى کوردستان مافى خۆیەتى گەر شێوازى بەرێوەبردنى کاروبارى خۆى، بە دەستوورێکى تایبەت بە هەرێمى کوردستان، دیارى بکات کە ئەمەش دەستوورى دەوڵەتى عێراقى یەکگرتوو لە ماددەى 120 دا، دانى پێداناوە.

بۆ دەستەبەرکردنى دەسەڵاتە تایبەتییەکانى هەرێمى کوردستان و شێوەى ڕێکخستنى پەیوەندى نێو دەزگاکانى، ئەم دەستوورە لە لایەن گەلى کوردستانەوە پەسەندکراوە}.

دەروازەى یەکەم

بنەما سەرەکیەکان

ماددەى یەکەم:

هەرێمى کوردستان، هەرێمێکى یەکگرتووە {فیدرالە}لە دەوڵەتى عێراقى یەکگرتوودا، کە سیستمەکەى کۆمارى و پەرلەمانی و دیموکراسییە لەسەر بنەماى فرە لایەنیى سیاسیى و دەستاودەستکردنى ئاشتیانەى دەسەڵات و پرنسیپى جیاکردنەوەى دەسەڵاتەکان، دامەزراوە.

ماددەى دوو:

یەکەم: کوردستانى – عێراق، لە پارێزگاى دهۆک بە سنوورى بەرێوەبەرایەتى ئێستای و سنوورى بەرێوەبەرایەتى پێش ساڵى 1968ى پارێزگاکانى کەرکوک و سلێمانى و هەولێر و قەزاکانى ئاکرێ و شێخان و شەنگار و تەلەعفەر و تلکێف و قەرەقۆش و ناحیەکانى زومار و باشیقە و ئاسکیکەڵەک لە پارێزگاى نەینەواو و هەردوو قەزاى خانەقین و مەندەلیى لە پارێزگاى دیالە و قەزاى بەدرە و ناحیەى جەسسان لە پارێزگاى واسیت، پێکدێت.

دووەم: بۆ دیاریکردنى سنورى بەڕێوبەرایەتى هەرێمى کوردستان، پشت بە ماددەى 140 ى دەستوورى یەکگرتووى عێراق، دەبەسترێ.

{بڕگەى دووەمى ئەم ماددەیە بە زێدە دەزانم، چونکە گومان دەخاتە سەر سنورى هەرێمى کوردستان بەو شێوازەى لە بڕگەى یەکەمدا، کە بە پێى بنەماى جۆگرافیاو مێژوو، دیاریکراوە. پشت بەستن بە ماددەى 140 بۆ دیاریکردنى سنوورى هەرێمى کوردستان وادەگەێنێت کە ئەگەر ئەو ماددەیە بەو شێوەیەى کورد داواى دەکات، جێبەجێ نەکرێت و بەشێک لەو ناوچانە نەخرێتە سەر سنورى هەرێمى کوردستان، دەبێت قایل بێت و دەست لە کوردستانیەتى ئەو ناوچەیە هەڵبگرێت، کە ئەوەش کەسێک قبووڵى ناکات. لە سوریا هەردوو پارێزگاى ئەسکەندرونەو ئەنتاکیا خراونەتە سەر سنوورى سیاسى تورکیا، بەڵام سوریا دانى پێدانەناوە و لەسەر نەخشەى فەرمیى سوریا، ئەو دوو پارێزگایە بەشێکن لە سوریا. خۆپابەندکردن بە ماددەى 140ى دەستوورى عێراقى بۆ دیاریکردنى سنوورى هەرێمى کوردستان کارێکى راست نییە، چونکە ئەو ماددەیە بۆ چارەسەرکردنى کێشەیەکى دیکەیە کە نەهێشتنى شوێنەوارى سیاسەتى بە عەرەبکردنى ئەو ناوچانەیە، نەک بۆ دیاریکردنى سنورى هەرێمى کوردستان.}

سێیەم: هاوڵاتیانى ناوچە دابڕاوەکانى کوردستان، پاش گەڕانەوەیان بۆ سەر هەرێمى کوردستان پە پێى ماددەى 140ى دەستوورى عێراقى، هەمان ماف و ئەرک و ئەو دەستەبەرییانەى لەم دەستوورەدا بۆ هاوڵاتیانى هەرێمى کوردستان دیاریکراون، ئەوانیش دەیانبێت.

{ئەم بڕگە بە زێدە دەزانم، چونکە لە ڕووى دەستووریەوە، هاوڵاتیانى ناوچە دابڕاوەکانى کوردستان هەمان ماف و ئەرک و ئەو دەستەبەرییانەى لەم دەستوورەدا بۆ هاوڵاتیانى هەرێمى کوردستان دیارىکراون، ئەوانیش دەیانبێت لەو کاتەوە کە ئەو ناوچانە دەبنەوە بەشێک لە هەرێم، بێ ئەوەى ئەم دەقە دەستووریە لێرەدا بنووسرێت. لە دەستووردا هەموو وشەو رستەیەک دەبێ واتاى خۆى بگرێتەوە، بێ زێدەو کەمى. ئەم رستە وەک ئەوە وایە لە یاساى هەڵبژاردنى پەرلەماندا بنووسرێت "ئەندامە تازەکانى پەرلەمان هەمان مافى ئەندامانى ئێستایان دەبێت"!. جگە لەوەش ئەم بڕگەیە جارێکى دى ئاماژە بە ماددەى 140 دەستوورى عێراقى دەکات بۆ دیاریکردنى سنوورى هەرێمى کوردستان، کەوەک پێشتر ئاماژەمان بۆکردووە، کارێکى راست نییە.}

ماددەى سێ:

هەرێمێکى نوێ لەناو هەرێمى کوردستان، دروست ناکرێت.

ماددەى چوار:

یەکەم: گەل سەرچاوەى دەسەڵاتەکانەو بنچینەى ڕەوایەتییانەو لە ڕێگاى دامەزراوە دەستوورییەکانەوە بەکاریان دێنێ. دەستوورى هەرێمى کوردستان ویاساکانى، لەو یاسایانەى لەلایەن حکومەتى عێراقەوە دەردەچن، سەروەرترن، جگە لەو بوارانەى تایبەتن بە دەسەڵاتى حکومەتى عێراق کە لە ماددەى 110 دەستوورى کۆمارى عێراقى یەکگرتوودا، هاتوون.

{یاسا لەلایەن حکومەتى عێراقەوە دەرناچێ، بەڵکو لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانەوە، چونکە حکومەتى عێراق دەزگاى قانووندانەر نییە}.

دووەم: لە حاڵەتى دروستبوونى ناکۆکى لەنێو قانوونەکانى هەرێم و قانوونەکانى دیکەدا، دادگاکانى هەرێم دەبێ کار بە دەستوورو قانوونەکانى هەرێم بکەن، تا ئەو دەمەى قانوونەکە پووچەڵ یان هەموار دەکرێت لەلایەن پەرلەمانەوە، یان هەڵدەوەشێتەوە لەلایەن دادگاى دەستووریەوە.

{لەم بڕگەشدا باس لە پووچەڵکردنەوە یان هەڵوەشاندنەوەى یاساکانى هەرێم دەکرێت، بە بڕیارى پەرلەمان یان لەلایەن دادگاى دەستوورییەوە، ئەمەش زیادە، چونکە وەک لە زمانى قانوونیدا دەوترێت"تەحسیل حاسلە"، هەموو بڕیارێکى پەرلەمان یان دادگاى دەستوورى، دادگاو دەزگاکانى هەرێم ملکەچى دەبن و جێبەجێشى دەکەن، ئەگینا قانوون سەروەر نابێ. ئەم دەستوورە دۆکیمەنتێکى قانوونیە پێویستە وشەو رستەکانى پڕمانا بن و زێدەو کەمییان تێدا نەبێت}.

{ پێشنیاز دەکەم ئەم ماددەیە بەسەر سێ بڕگەدا، بەم شێوەى خوارەوە، دابەش بکرێت:

یەکەم: گەلى کوردستان سەرچاوەى دەسەڵاتەکانە و بنچینەى ڕەوایەتییانەو لە ڕێگاى دامەزراوە دەستووریەکانى هەرێمەوە، پیادە دەکرێن.

دووەم: ئەو قانوونە فیدراڵیانەى لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقەوە دەردەچن، لە هەرێمى کوردستان کاریان پێناکرێت تا پەرلەمانى هەرێمى کوردستان، پەسەندیان نەکات.

سێیەم: لە حاڵەتى دروستبوونى ناکۆکى لەنێو قانوونێکى هەرێم و قانوونێکى فیدرالیدا، دادگاکانى هەرێم کار بەم دەستوورەو قانوونەکانى هەرێم، دەکەن}.

ماددەى پێنج:

پەرلەمانى هەرێمى کوردستان بۆى هەیە هەر یاسایەک لە حکومەتى یەکگرتووى عێراقەوە دەربچێت، تەنانەت ئەگەر لە دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى ماددەى 110ى دەستوورى یەکگرتووشدا نەبن، پەسندى بکات، ئەگەر ئەو یاسایە لە بەرژەوەندى گەلى کوردستاندا بێت، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

{لێرەش باس لەوەکراوە کە قانوون لەلایەن حکومەتى عێراقەوە دەردەچێت، نەک لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقی}.

{ ئەگەر ماددەى چوار، بەو شێوەى لەسەرەوە پێشنیازم کردووە، پەسەند بکرێت، ماددەى پێنج زێدە دەبێت. بەڵام ئەگەر قبووڵ نەکرێت، ماددەى پێنج چاکترە بەم شێوەى خوارەوە دابرێژرێتەوە:

"پەرلەمانى هەرێمى کوردستان بۆى هەیە ئەو قانوونانەى لەلایەن ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقەوە دەردەچن، پەسەندیان بکات، تەنانەت ئەگەر لە دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى ماددەى 110ى دەستوورى عێراقیش نەبن، ئەگەر لە بەرژەوەندى گەلى کوردستاندا بن".

ماددەى شەش:

یەکەم: گەلى کوردستان لە کورد و نەتەوەکانى دى (تورکمان، کلدان، ئاشورى، ئەرمەن و عەرەب) پێکهاتووە و هەموویان هاوڵاتى هەرێمن، بە پێى یاسا.

دووەم: دەسەڵاتى هەرێم، مافى هاوڵاتیبوون لە هەرێمدا، بە پێى یاسا ڕێکدەخات.

ماددەى حەوت:

ئەم دەستوورە جەخت لەسەر ناسنامەى موسوڵمانێتى زۆرینەى گەلى کوردستان دەکات و بنەماکانى شەریعەتى ئیسلام یەکێکە لە سەرچاوە سەرکیەکانى یاسادانان، هەروەسا تەواوى مافە ئاینییەەکانى مەسیحى و ئێزدى و هى دیکەش لە بەجێهێنانى ئازادانەى بڕوایەتیى و ڕەفتارى ئایینیانە، دەستەبەر دەکات.

ماددەى هەشت:

گەلى کوردستان – عێراق مافى دیاریکردن و بڕیاردانى چارەنووسى خۆى هەیە، بە پێى ئەم مافەش، لە دیاریکردنى پێگەى ڕامیارى خۆى و بەدیهێنانى گەشەى ئابورى و کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرى خۆیدا ئازادە. ئەم یەکێتییە ئازادانەى کە لەگەڵ عێراقدا وەک گەل و خاک و سەروەریى هەڵبژاردووە، بەستراوە بە پابەندبوون بە دەستوورى یەکگرتووى عێراق و سیستمى فیدراڵى و پەرلەمانى و دیموکراتى و فرە لایەنى و مافەکانى تاک و کۆمەڵى مرۆڤ، لەبەرئەوە بۆى هەیە چاوبگێرێتەوە بەم بڕیارەى بۆ دیاریکردنى پاشەرۆژى خۆى و پێگەى سیاسیى لەم حاڵەتانەى خوارەوە:

1. پێشێلکردنى شکۆمەندیى دەستوورى یەکگرتووى عێراق، کە وەک پاشگەزبوونەوە لە پابەندبوون بە سیستمى فیدراڵى یان پرنسیپە بنچینەییەکانى دەستوور و دیموکراسیەت و مافەکانى تاک وکۆمەڵى مرۆڤ، دابنرێت.

2 - پەیرەوکردنى سیاسەتى جیاوازى رەگەزى و گۆڕینى بارى دێموگرافى کوردستان، یان هێشتنەوەى شوێنەوار و ئاکامەکانى ئەو سیاسەتە، کە بە پاشگەزبوونەوە لەو پابەندبوونە دەستوورییەى لە ماددەى 140ى دەستوورى یەکگرتوودا هاتوون، دادەنرێت.

{ پێشنیاز دەکەم ئەم ماددەیە بەم شێوەیە دابڕێژرێتەوە:

1- گەلى کوردستان - عێراق مافى دیاریکردنى چارەنووسى خۆى هەیە بە ئارەزووى خۆى.

2. گەلى کوردستان - عێراق لەگەڵ گەلى عەرەبى عێراقدا، بە ویست و ئارەزووى خۆى، دەوڵەتێکى فیدراڵى کە سیستمەکەى دیموکراتى و پەرلەمانى و فرەلایەنی و لەسەر بنەماى رێزگرتن لە مافەکانى مرۆڤە، دامەزراندووە.
3. مانەوەى گەلى کوردستان - عێراق لەم دەوڵەتە یەکگرتووەدا بەندە بە ڕەچاوکردنى بنەما سەرەکیەکانى دەستوورى عێراقی، بەتایبەتى فیدرالیزم و سیستمى پەرلەمانى و دیموکراتى و رێزگرتن لە مافەکانى مرۆڤ، لەگەڵ جێبەجێ کردنى ماددەى 140ى دەستوورى عێراقى و نەهێشتنى شوێنەوارى سیاسەتى گۆڕینى بارى دیمۆگرافى ئەو ناوچانەى ئەو ماددەیە دەستنیشانى کردوون}.

ماددەى نۆ:

مافێکى بنەڕەتى و دەستوورى هەرێمى کوردستانە کە:

یەکەم: پێویستە پرس وڕا بە هەرێم بکرێت پێش بەستنى ڕێککەوتنامەیەک لە نێو حکومەتى یەکگرتوو وهەر دەوڵەتێک یان لایەنێکى بیانیدا، ئەگەر ببێتە هۆی دەستکاریکردنى بارودۆخى ئێستاو پاشەرۆژى، یان مافە چەسپێندراوەکانى ئێستاى و ئەوەى لە ئایندەدا دەسەلمێنرێن، کەمبکرێنەوە.

دووەم: هەرێمى کوردستان، لە چوارچێوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى کە تایبەتن بە یاسادانان و لە دەرەوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى حکومەتى یەکگرتوودان، مافى خۆیەتى ڕێککەوتنامە لەگەڵ حکومەتى هەرێمى دەوڵەتانى بیانیدا، ببەستێت.

{دووەم: لە چوارچێوەى دەسەڵاتى یاسادانانى هەرێمى کوردستان کە لە دەرەوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى حکومەتى یەکگرتوودان، هەرێم دەتوانێ ڕێککەوتنامە لەگەڵ حکومەتى هەرێمى دەوڵەتانى بیانیدا، ببەستێت}.

سێیەم: هەرێمى کوردستان دەتوانێ ، لە چوارچێوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى کە تایبەتن بە یاسادانان و کە لە دەرەوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى حکومەتى یەکگرتوودان، ڕێککەوتنامە لەگەڵ دەوڵەتانى بیانیدا ببەستێت، بەڵام بەرەزامەندبوونى حکومەتى یەکگرتوو کە بۆى نییە بە بێ هۆیەکى یاسایى ڕەوا، دژى بەستنیان بوەستێت.

ماددەى دە:

مافێکى بنەڕەتى و دەستوورى هەرێمى کوردستانە کە:

یەکەم: هەرێمى کوردستان بەشێکى دادوەرانەى لە داهاتەکانى حکومەتى یەکگرتوو، بە پێى پرنسیپى هاوتایى و هاوڕێژەیى دانیشتوانى و ڕەچاوکردنى ئەو وێرانکاری و سووتاندن و بێبەشکردنەى لەو داهاتانە بە درێژایى حوکمى رژێمە ڕابوردووەکانى عێراق، وەربگرێت.

دووەم: بەشداریکردنى هەرێم لە پایە و فەرمانبەرایەتى ناو دەزگاکانى حکومەتى یەکگرتوو، دەبێ بە هاوتایى و هاوڕێژەیى بێت.

سێیەم: پایەى بەرپرسیارەتیی تایبەت بە دەزگاکانى حکومەتى یەکگرتوو لە هەرێمى کوردستاندا، دەبێ بە هاوڵاتیانى هەرێم بسپێردرێن.

ماددەى یازدە:

شارى هەولێر، پایتەختى هەرێمى کوردستانە، پەرلەمانى هەرێم سەرپشکە لەوەى شارێکى دیکەى هەریم بکاتە پایتەخت.

ماددەى دوازدە:

یەکەم: هەرێمى کوردستان ئاڵاى تایبەتى خۆى هەیە، لەپاڵ ئاڵاى کۆمارى عێراقى یەکگرتوودا هەڵدەکرێ، دروشم و سرود و جەژنى نەتەوەیى (نەورۆز)ى خۆى هەیە، هەموویان بە یاسا ڕێکدەخرێن.

دووەم: ئاڵاى کوردستان لە ڕەنگى سوور ئەوجا سپیى و سەوز پێکدێن و لە ناوەڕاستیا هەتاوێکى بیست و یەک تیشکیى بە ڕەنگى زەرد، بەخۆوە دەگرێت.

سێیەم: مەداڵیا و نیشان و پشووە فەرمیەکان لە هەرێمى کوردستان، یاسا ڕێکیان دەخات.

ماددەى سێزدە:

هەرێمى کوردستان هێزى پێشمەرگەى بەرگریی هەیە بۆ پاراستنى هەرێم، پێکهاتەو ئەرک و شێوەى ڕێکخستنى، بە یاسا دیارى دەکرێن، میلیشیاى چەکدار لە دەرەوەى یاسادا دروست ناکرێـت.

{پێشنیازى نووسینەوەى ئەم ماددەیە بەم شێوە دەکەم:

یەکەم: هەرێمى کوردستان هێزى پێشمەرگەى هەیە کە هێزێکى بەرگرییە و سنوورەکانى هەرێم دەپارێزێت، پەرلەمانى هەرێمیش ئەرک و پێکهاتەو شێوەى ڕێکخستنى، بە یاسا دیارى دەکات.

دووەم: لە هەرێمى کوردستاندا میلیشیاى چەکدار لە دەرەوەى یاسادا، نابێ و دانامەزرێت.}

ماددەى چواردە:

1- کوردى و عەرەبى، دوو زمانى فەرمین لە هەرێمى کوردستاندا، ئەم دەستوورە مافى هاوڵاتیانى هەرێم لە فێرکردنى رۆڵەکانیان بە زمانى دایک، وەک تورکمانى و سریانى و ئەرمەنى، لە دەزگا حکومیەکانى خوێندندا بەپێى ڕێنماییە پەروەردییەکان، دەستەبەر دەکات.

2- لەپاڵ زمانى کوردى و عەرەبیدا، زمانى تورکمانى و سریانى دوو زمانى فەرمیى دەبن لەو یەکە بەڕێوەبەرایەتییانەى کە زۆرینەى دانیشتوانی پێکدێنن، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

3- بۆ دیاریکردنى زمانى فەرمى، ئەگەر دەرفەتى یاسایى بۆ بەکارهێنانى لە هەرێمدا شیاو بوو، پشت بە ماددەى 4ى دەستوورى عێراقى دەبەسترێت.

ماددەى پازدە:

سیستمى ئابوریى ئازاد لە هەرێمى کوردستاندا پەیڕەو دەکڕێت و ڕێگا بە چەوسانەوە و قۆرخکردن نادڕێت و کێبڕکێى ئازادو ڕەواش، دەستەبەر دەکرێت.

ماددەى شازدە:

حکومەتى هەرێم، بە پێى بنەما ئابووریە نوێیەکان، چاکسازى ئابوورى دەگرێتەبەر لەپێناو گەشەپێدان و پێشخستنى ژێرخانى ئابووریى هەرێم و هاندانى وەبەرهێنان وخستنەگەڕى سەرمایە لە هەموو کەرتە جیاوازەکاندا، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى حەڤدە:

یەکەم: سامانى گشتى لە هەرێمدا موڵکى گەلى کوردستانە، پاراستن و بەڕێوەبردن و مەرجى بەکارهێنانیان و دەستهەڵگرتن لە بەشێکیان، بە یاسا ڕێکدەخرێن.

دووەم: سامانە سروشتیەکان و ئاوى سەر زەمین و ژێرزەمین و کانزا دەرنەهێنراوەکانى و کانە بەردینەکانى هەریمى کوردستان سامانێکى نەتەوەیین کە پێویستە دەرهێنان و بەڕێوەبردن و چۆنیەتى بەکارهێنیان بە یاسا ڕێکبخرێن، بە مەرجێک ڕەچاوى پاراستنى بەرژەوەندیى نەوەکانى ئێستاو دوارۆژیش بکرێت.

{پێشنیاز دەکەم ئەم ماددەیە بەم شێوەیە بنوسرێتەوە:

یەکەم: سامانە گشتییەکانى هەرێمى کوردستان، لەوانەش سامانە سروشتیەکانى وەک زەوى و دارستان وئاوى سەر زەمین و ژێر زەمین و کانزاکانى ژێر خاکەکەى، موڵکى خەڵکى کوردستانە.

دووەم: پاراستن و شێوەى بەڕێوبردن ودەستهەڵگرتن لە بەشێکیان، بە یاسا دیارى دەکرێت، بە مەرجێک ڕەچاوى پاراستنى بەرژەوەندیى نەوەکانى ئێستاو دوارۆژیش بکرێت.

سێەم: پاراستنى سامانى هەرێمى کوردستان و ئاگاداریکردنیان ئەرکى حکومەت و خەڵکەکەیەتى.}

دەروازەى دووەم

بەشى یەکەم

مافە مەدەنى و سیاسیەکان

ماددەى هەژدە:

هاوڵاتیان لە ڕاست یاسادا، لە ماف و ئەرکدا یەکسانن و جیاوازى لە نێویان بە هۆى نێرومێیى، رەگەز، ڕەنگ، زمان، پلەى کۆمەڵایەتى، ئایین، ئایینزا، بارى ئابوورى، بارى کۆمەڵایەتی یان سیاسیى و هزریی، ناکرێت.

ماددەى نۆزدە:

هەموو کەسێک مافى ژیانى بە ئازادى و ئاسودەیى بۆ دەستەبەردەکرێت، کەسێک لەم مافەى یان لە بەشێکیان بێبەش یان سنووردار ناکرێت، مەگەر بە پێى یاسا و بە بڕیارى لایەنێکى دادوەرى تایبەتمەند بێت.

ماددەى بیست:

ڕەخساندنى دەرفەت بە یەکسانیى بۆ هەموو هاوڵاتیانى هەرێم مافێکى دەستەبەرکراوە، حکومەتى هەرێم کارڕایى پێویست بۆ دابینکردنیان ئەنجام دەدات.

ماددەى بیستو یەک:

پیاوو ژن یەکسانن، ڕێگاش بە جیاوازیکردن دژی ئافرەت نادرێت، حکومەتى هەرێمیش هەموو ئەو مافە مەدەنى و سیاسیانەى لەم دەستوورە و لەو پەیماننامە و ڕێککەوتنامە نێودەوڵەتیانەدا کە دەوڵەتى عێراق پەسەندیکردوون، دەستەبەریان دەکات، هەروەسا هەر جۆرە کۆسپ و بەربەستێک لە بەردەم یەکسانیان لە بەشداریى لە ژیانى کۆمەڵایەتیى و ڕۆشنبیریى و ئابوریى و سیاسیدا دادەنرێن، دەبێ نەیهێڵێت.

ماددەى بیستو دوو:

یەکەم: حکومەتى هەرێم، بە بێ جیاوازی، مافى خوێندن بۆ هەموو هاوڵاتییەک دەستەبەر دەکات. قۆناغى خوێندنى سەرەتایی بە َتۆبزى دەبێت و حکومەتى هەرێم پابەندیى خۆى بە نەهێشتنى نەخوێندەوارى لەنێو سەرجەم تەمەنە جیاوازەکاندا، بە نێرو مێوە، دەردەبڕێت.

دووەم: حکومەتى هەرێم خوێندن بە خۆڕایى لە هەموو قۆناغەکانى سەرەتایى و ناوەندیى و ئامادەیى و لە زانکۆ و خوێندنە پیشەیى و تەکنیکیەکاندا، دابیندەکات و پابەندیش دەبێت بە گەشەپێدان و هاندانى توێژینەوەى زانستى، بۆ مەبەستى ئاشتیانە و مەدەنییانە، هاوکات چاودێرى سەرکەوتن و نوێکاریى و داهێنان و هەموو شێوازێکى لێوەشاوەیى، دەکات.

سێیەم: خوێندنى تایبەتى و ئەهلى، بە یاسا ڕێکدەخرێت.

{چاکترە ئەم بڕگەیە بەم شێوە بنوسرێتەوە:

یەکەم: پەروەردەو خوێندن، لە قۆناغە جیاوازەکاندا، مافى ڕەواى هەموو هاوڵاتیانە بەبێ جیاوازیى لە نێوان نێرو مێدا و لە قۆناغى خوێندنى سەرەتاییشدا بە تۆپزیى دەبێت، کە حکومەتى هەرێم دەستەبەری دەکات.

دووەم: نەهێشتنى نەخوێندەوارى لە نێو گەورەو بچوک و نێرو مێدا، ئەرکى حکومەتى هەرێمە.

سێیەم: پەروەردەو فێرکردنى تایبەتى و ناحکومى، بە قانوون ڕێکدەخرێت.}

ماددەى بیستو سێ:

یەکەم: هاوڵاتیانى هەرێم راستەوخۆ یان لە ڕێى نوێنەرە هەڵبژێردراوەکانیانەوە، مافى بەشداریکردنیان لە بەڕێوەبردنى کاروبارى گشتى بە شێوەیەکى ئازادانە هەیە، هەروەسا مافى بەشداریکردنیان لە هەڵبژاردنى گشتی و ڕێفەرەندۆم وهەڵبژاردنى ئەنجومەنى خۆجەیى و شارەوانی و دەستە ئەهلیەکاندا هەیە، لەگەڵ وەرگرتنى پۆستى گشتى بە یەکسانى و بە پێى ئەو مەرجانەى یاسا دەستنیشانیان دەکات و لەسەر بنەماى رەخساندنى هەلى یەکسان.

{پێشنیازمان: یەکەم: هاوڵاتیان دەتوانن، ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگاى نوێنەرانیانەوە، ئازادانە بەشدارى لە بەڕێوەبردنى کاروبارى گشتى بکەن، هەروەسا دەتوانن بەشداری لە هەڵبژاردنە گشتیەکان و ڕێفەراندۆم و هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاکان و شارەوانیەکان بکەن، لەگەڵ وەرگرتنى پۆستى گشتى بە پێى ئەو مەرجانەى یاسا دیاریان دەکات، ئەویش بەگوێرەى پرنسیپى یەکسانى هەل لە نێو هاوڵاتیاندا.}

دووەم: لە هەڵبژاردنى پەرلەمانى هەرێمى کوردستان و ئەنجومەنى خۆجەیى{پارێزگاکان}و شارەوانیەکان دا، بە لاى کەمیەوە رێژەى لە 25 % کورسیەکان بۆ خانمان تەرخان دەکرێن.

ماددەى بیستو چوار:

سزادان کەسییە، ئازادى وئابڕووى مرۆڤ و کەرامەتى، پارێزراو دەبن.

ماددەى بیستو پێنج:

تاوان و سزاکەى، بە پێى دەقێکى یاسایى دیاریدەکرێت، هیچ کارێکیش بەر سزادان ناکەوێت ئەگەر لەکاتى ئەنجامدانیا بەتاوان دانەنرابێت، ناکرێت سزایەکى توندتر لەو سزایەى لەکاتى ئەنجامدانى تاوانەکەدا دیاری کرابوو، بەسەر تۆمەتباردا بدرێت.

ماددەى بیستو شەش:

داواکردنى دادوەریی لەبەردەم دادگاى تایبەتمەندا، مافێکى پارێزراو و دەستەبەرکراوە بۆ هەموو هاوڵاتیان.

ماددەى بیستو حەوت:

گومان لێکراو بێتاوانە تا ئەو کاتەى لە دادگایکردنێکى ڕەواى یاساییدا، تاوانەکەى دەسەلمێنرێت.

ماددەى بیستو هەشت:

مافى داکۆکیکردن لەخۆ پیرۆزە و لە هەموو قۆناغەکانى لێکۆڵنەوەو دادگاییکردندا، بە پێى یاسا دەستەبەر دەکرێت.

ماددەى بیستو نۆ:

هەموو کەسێک لەکاتى دادوەریکردن و بەڕێوەچوونى کاروبارى بەڕێوەبردندا، مافى ئەوەى هەیە بە ڕەوایى رەفتارى لەگەڵدا بکرێت و ڕێگە بە ڕەفتارى خراپ یان بەکارهێنانى ئەشکەنجەى جەستەیى، دەروونى، یان هەڵسوکەوتى نامرۆڤانە، نەدرێت. دانپێدانانى بە تۆپزیى یان بە هەرەشە یان بە هۆى ئەشکەنجەدانەوە یان بەڵێن پێدان وتۆقاندن، بە هەند وەرناگیرێت، زیانلێکەوتوو دەتوانێت داواى قەرەبووکردنەوەى ئەو زیانە جەستەیى و دەروونییەى لێیکەوتووە بکات، کە رادەکەى بە پێى یاسا دیاری دەکرێت.

ماددەى سى:

یاسا کاریگەرێتى بۆ پێشووتر نییە، ئەگەر دەقێکى یاسایى نەبێت، بەڵام ئەم هەڵاوێردیە لەو یاسایانەى تایبەتن بە باج و فەرمانە(رەسم)، ڕەچاوناکرێت.

ماددەى سیو یەک:

یاساى سزادان کاریگەرى بۆ پێشووتر نابێت، تەنیا مەگەر لە بەرژەوەندى گومانلێکراودا بێت.

ماددەى سیو دوو:

لایەنى لێکۆڵینەوە دۆسیەى لێکۆڵینەوەى سەرەتایى دەبێ بداتە دادوەرى تایبەتمەند لە ماوەیەکدا کە لە بیست وچوار کاتژمێر تێپەرنەکات، لە کاتى دەستگیرکردنى تۆمەتبارەوە، ئەو ماوەیەش لە یەکجار زیاتر درێژ ناکرێتەوە و ئەگەر درێژکرایەوە، بۆ هەمان ئەو ماوە دەبێت.

ماددەى سیو سێ:

یەکەم: کەس دەستگیرناکرێت و کەسیش بەبێ فەرمانى لایەنێکى دادوەریى تایبەتمەند، دەستگیر یان بەند یان زیندانى ناکرێت، ئەوەش بە گوێرەى یاسا.

دووەم: دەستگیرکردن یان بەند یان زیندانیکردن لە دەرەوەى ئەو جێگایانەى بە پێى یاسا بۆ ئەو مەبەستە دیاریکراون، قەدەغەیە، بارى تەندروستى و کۆمەڵایەتیى لەو جێگایانەى بۆ ئەو مەبەستە دیاریکراون، لەلایەن دەزگاى تایبەتى حکومەتییەوە چاودێرى دەکرێن.

ماددەى سیو چوار:

دادگا لەسەر خەرجى حکومەت، لە هەردوو قۆناغى لێکۆڵینەوەو دادگاییکردندا، پارێزەرێک بۆ بەرگریکردن لە تۆمەتبار بە ئەنجامدانى تاوان یان کەتن، دادەنێ، ئەگەر پارێزەرى نەبێ بەرگری لێبکات.

ماددەى سیو پێنج:

یەکەم : نیشینگەو ماڵ و ئەو شوێنانەى هاوشێوەى ئەون، رێزیان لێدەگیرێت ، پێشێلکردن یان چوونەناو یان پشکنین یان چاودێریکردنیان دروست نییە، تەنیا لەو حاڵەتانەدا نەبێت کە یاسا دیاریکردوون.

دووەم : کەسێک یان شتومەکەکەى ناپشکێنرێت، ئەگەر بە یاسا نەبێت.

ماددەى سیو شەش:

ئەو کەسەى دەستگیر دەکرێت دەستبەجێ دەبێ لە هۆکارى دەستگیرکردنەکەى ئاگاداربکرێتەوە، هەروەسا لەو تۆمەتەى خراوەتە پاڵى.

ماددەى سیو حەوت:

زیندانى نابێ بە هۆى ڕەگەزى، نێرومێیى، ڕەنگى، ئاینى، بیروبۆچوونى سیاسیى، بنەچەى نەتەوەیى یان کۆمەڵایەتیى، سامانى، جێگاى لە دایکبوونى یان هەر هۆیەکى دیکە، هەڵسوکەوتى جیاوازى لەگەڵدا بکرێت.

ماددەى سیو هەشت:

ڕێز لە باوەڕى ئایینیى ویندانى و پرنسیپى ڕەوشتیى ئەو پێکهاتەى لێوەى هاتووە، دەبێ بگیرێت.

ماددەى سیو نۆ:

پێشکەشکردنى داواکارى و سکاڵا بە دەزگاکانى هەرێم مافێکى ڕەواى هاوڵاتیانە و پێویستە دەسەڵاتداران لە ماوەیەکدا کە لە پانزە رۆژ تێپەرنەکات، بڕیاری لەسەر بدرێت. لەحاڵەتى وەرنەگرتنى لەبەر هەر هۆیەک بێت، یان بڕیارنەدان لەو ماوەیەدا بە بێ بیانویەکى ڕەوا، ئەو دەزگایە بەرپرس دەبێت.

ماددەى چل:

پەنابەرى سیاسیى بە تۆپزیى نادرێتەوە بەو وڵاتەى لێوەى هەڵاتووە.

ماددەى چلو یەک:

یارمەتیدانى خێزانى شەهیدانى بزوتنەوەى رزگاریخوازى گەلى کوردستان و پێشمەرگەو کەسوکارى قوربانیانى ئەنفال و کیمیاباران و ئەو کەسانەى بە هۆیەوە تووشى نەخۆشى و دەردى درێژخایەن بوون، ئەرکێکى دەستەبەرکراوى حکومەتى هەرێمى کوردستانە.

ماددەى چلو دوو:

ڕێگە بە هیچ گروپێک یان رێبازێک نادرێت بیرى شۆڤینى یان فاشیى یان رەگەزپەرستیى یان تێرۆریستیى یان بە کافرکردن یان پاکتاوى نەژادیى یان تایفەگەریى بگرێتەبەر، هەروەسا هاندەر یان ڕێگا خۆشکەرییان بۆ بکات، یان بە شکۆمەندییەوە تەماشایان بکات یان پرۆپاگەندە یان پاساویان بۆ بهێنێتەوە، دەزگاکانى هەرێمیش پابەند دەبن بە بەرەنگاربوونەوەى تێرۆر بە هەموو شێوەکانیانەوە و ڕێگا دەگرن لەوەى خاکى هەرێم بارەگایان یان ڕێگەى پەڕینەوەیان یان گۆرەپانی چاڵاکیان بێت.

بەشى دووەم

مافە ئابوورى و کۆمەڵایەتى و کەلتووریەریەکان

ماددەى چلو سێ:

کارکردن مافى هەموو هاوڵاتییەکە و پێویستە هۆى بژێوى بۆ دەستبەربکرێت بە دیاریکردنى ئەو کارەى خۆى دەیەوێ بیکات.

مادەى چلو چوار:

دابینکردنى بەرنامەى ئاراستەکردن و ڕاهێنانى هونەریى و پیشەیى بۆ پەیداکردنى دەرفەتى کار، ئەرکى حکومەتى هەرێمە.

ماددەى چلو پێنج:

کرێکار مافى کرێى یەکسانى بەرامبەر بە کارى یەکسان هەیە. بە یاساش پەیوەندى نێوان کرێکارو خاوەنکار لەسەر بنەماى ئابوورى ڕێکدەخرێت و رێساى دادوەرى کۆمەڵایەتى دەبێ بۆ پاراستنى کرێکار لە چەوساندنەوە ڕەچاوبکرێت.

ماددەى چلو شەش:

کرێکار و کارمەندان مافى یەکسانیان لە بەدەستهێنانى هەل و دەرفەتى بەرزبوونەوە بۆ پلەى باڵاترو گونجاو هەیە، بێگوێدانە هیچ شتێک جگە لە ڕەچاوکردنى ساڵانى خزمەت و توانایى کەسەکە نەبێت.

ماددەى چلو حەوت:

حکومەتى هەرێم مافى دامەزراندنى سەندیکاو یەکێتییە پیشەییەکان و چوونەپاڵیان بەشێوەیەکى ئازادانە دەستەبەر دەکات، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى چلو هەشت:

موڵکداریەتى تایبەتیى پارێزراوە، تەنها بە مەبەستى سوودى گشتى و بە قەرەبووکردنەوەیەکى دادوەرانەى خێرا نەبێت دەستى بەسەردا ناگیرێ، جا بەر لەدەستبەرداربونى لە موڵکەکەى یان لەکاتى دەست بەسەرگرتنیا دەبێ قەرەبووکردنەوەکەى پێ بدرێت، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى چلو نۆ:

خێزان یەکەى کۆمەڵایەتى ئاسایى و بنچینەیى کۆمەڵگەیە، حکومەت و کۆمەڵگەش دەبێت پارێزگارى لێبکەن بۆیە:

یەکەم: هاوسەرێتى بە رەزامەندیى تەواوى هەردوولاوە دەبەسترێت و تۆپزیى و ناچارکردنى تێدانابێت.

دووەم: حکومەت پاراستنى دایکایەتى و منداڵێتى و پیرێتى لە ئەستۆ دەگرێت و ئەنجومەنێکى راوێژکارى بۆ کاروبارى خێزان دادەمزرێنێ.

سێیەم: مندالڕ مافى پەروەردە و چاودێریکردن و فێرکردنى بەسەر باوک و دایکییەوە هەیە، باوک و دایکیش مافى رێزلێگیران و چاودێریان بەسەر منداڵەکانیانەوە هەیە، بەتایبەتى لەحاڵەتى دەستکورتى و پەککەوتەیى و پیربووندا.

چوارەم: چەوساندنەوەى مندالڕ لە ڕووى ئابوورییەوە قەدەغەیە، حکومەتى هەرێم کارڕایى و ڕێوشوێنى پێویست بۆ پارێزگاریکردنیان دەگرێتەبەر.

پێنجەم: هەموو شێوەیەکى جیاوازیى و توندتیژیى و لەوتاندن لە ناو کۆمەلڕ و قوتابخانە و خێزاندا قەدەغەیە.

شەشەم: دامەزراندنى خانەى تایبەت بە چاودێریکردن و پاراستنى ئەو ئافرەتانەى بەهۆکارى کۆمەڵایەتییەوە ئارامى خێزانیان لەدەستداوە، بە حکومەت دەسپێردرێت.

{خێزان لە کۆمەڵدا یەکەى کۆمەڵایەتى ئاسایى و بنەڕەتییە و لە لایەن کۆمەڵ و حکومەتى هەرێمەوە مافى پاریزگاریکردنى هەیە. بۆیە:

یەکەم: هاوسەریەتى بە قایلبوونى تەواوى هەردوولاوە بەندە و ناچارکردنى تێدا نییە.

دووەم: حکومەتى هەرێم دایکایەتى و منداڵێتى و پیرێتى دەپارێزێت و ئەنجومەنێکى راوێژکارى بۆ کاروبارى خێزان دادەمزرێنێ.

سێیەم: مندالڕ مافى پەروەردە و چاودێریکردن و فێرکردنى بەسەر باوک و دایکییەوە هەیە، باوک و دایکیش مافى رێزلێگیران و چاودێریان بەسەر منداڵەکانیانەوە هەیە، بەتایبەتى لەکاتى پێویستیى و پەککەوتەیى و پیرێتییان دا.

چوارەم: چەوسانەوەى مندالڕ لە ڕووى ئابوورییەوە قەدەغەیە و کارڕایى پارێزگاریکردنیشیان بە حکومەتى هەرێم دەسپێردرێ.

پێنجەم: هەمووجۆرە جیاوازیکردن و توندتیژیى و لەوتاندن لە ناو کۆمەلڕ و قوتابخانە وخێزاندا قەدەغەیە.

شەشەم: دامەەزراندنى خانەى تایبەت بە چاودێریکردن و پاراستنى ئەو ئافرەتانەى بەهۆکارى کۆمەڵایەتییەوە ئارامى خێزانیان لەدەستداوە، بە حکومەت دەسپێردرێ}.

ماددەى پەنجا:

هەموو هاووڵاتییەک مافى چاودێریى تەندروستى هەیە، شێوازى پارێزگارى و چارەسەرکردنى، حکومەتى هەرێم دەستەبەری دەکات، بەگوێرەى تواناشى ژیانى ئەو کەسانە دابین دەکات کە بە هۆی بارودۆخێکەوە کە لە دەستخۆیاندا نەبووە، بەتایبەتى لە حاڵەتى نەخۆشى و پەککەوتەیى و پیرێتى و بێوەژنی کە بووەتە هۆى ئەوە سەرچاوەى بژێوییان لەدەستبدەن.

ماددەى پەنجاو یەک:

یەکەم: حکومەتى هەرێم پابەندە بە پاراستنى تەندروستى گشتى و بە دروستکردنى نەخۆشخانە و دامەزراوە تەندروستیەکان و خانەى چاودێرى کۆمەڵایەتیى بۆ پیران، شێوازى خۆپاراستن و چارەسەرکردنیش دەستەبەر دەکات.

دووەم: تاکەکەس و دەزگا ئەهلییەکان دەتوانن نەخۆشخانە وخانەى چارەسەریى تایبەت دروستبکەن لە ژێر چاودێرى دەسەڵاتە تایبەتمەندەکانى حکومەتى هەرێمدا، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى پەنجاو دوو:

یەکەم: کەمئەندام مافى خۆیەتى کە رێز لە مرۆڤبوونى بگیرێت، هەروەسا هەرچییەک هۆى کەمئەندامبوونى بێت و لەهەر ئاستێکدا بێت، هەمان ئەو مافە بنەڕەتییانەى هاوڵاتیانى هاوتەمەنى ئەو هەیانە، ئەویش دەیبێت و مافى خۆیەتى ژیانێکى شایستە و ئاسایى بەسەربەرێت.

دووەم: کەمئەندام مافى چارسەرکردنى پزیشکى و دەروونى و فێربوون و دامەزراندن و سوودوەرگرتن لە ئەندامى دروستکراو و ئامێرى توانابەخش و هەموو ئەوشتانەى هەیە، کە گەشە بەتواناو لێهاتوێتى دەدەن تا تیکەلڕ بە کۆمەڵگەى بکاتەوە.

سێیەم: لە سەرجەم قۆناغەکانى پلاندانانى ئابوورى و کۆمەڵایەتیدا، پێداویستیە تایبەتیەکانى کەمئەندام دەبێت لەبەرچاوبگیرێت.

چوارەم: پێویستە کەمئەندام لە چەوسانەوەوە یان لە مامەڵەیەکى دیکەى دى کە ترسى لەوتاندنەوەى کەمئەندامى تێدا بەدى بکرێت، یان لە شکۆداریەتى کەمبکاتەوە، بپارێزرێت.

پێنجەم: بایەخدان بە زمانى ئاماژە و نووسین بە ڕێگەى "برێل" بۆ ئەوکەسانەى بەهۆى کەمئەندامیەتیى لەشییەوە پێویستیان پێیەتى، حکومەتى هەرێم پێداویستیەکانى دابین دەکات.

ماددەى پەنجاو سێ:

چاودێرى زانکۆکانى کوردستان و پارێزگارى حەرەمیان و پێگەى کەسایەتییان لە چوارچێوەى یاسادا، لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمە.

ماددەى پەنجاو چوار:

یەکەم: چاودێریکردنى زانست و ئەدەب و هونەر و هاندانى توێژینەوەى زانستیانە لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمدا دەبێت.

دووەم: هەموو کەسێک مافى خۆیەتى بەشدارى لە ژیانى رۆشنبیریدا بکات و سوود لە پێشکەوتنە زانستییەکان و جێبەجێکردنیان وەربگرێت و بۆ بەرژەوەندى ماددیى و مەعنەویى هەر کاریگەریێکى زانستیى یان هونەرى یان ئەدەبى خۆى، سوود لە پارێزگارییە یاساییەکان وەربگرێت.

سێیەم: هەموو کەسێک مافى خۆیەتى لێکۆڵینەوەى زانستیانە و چالاکى داهێنەرانەى ئازادانەى هەبێت.

چوارەم: پارێزگاریکردن لە مافى موڵکداریەتى داهێنان و نەخشەسازى و نموونە و نیشانەى تۆمارکراو و ناوى بازرگانى و مافە لێکەوتووەکانى کارە ئەدەبى و هونەریى و زانستییەکان، ئەرکى حکومەتى هەرێمە.

ماددەى پەنجاو پێنج:

حکومەتى هەرێمى کوردستان چاودێرى تازەپێگەیشتوان و لاوانى بەرەوڕوو دەبێتەوە، ئەویش بەوەى کە:

یەکەم: لەچەوسانەوە و لە تاوان بیانپارێزێت.

دووەم: گەشەپێدانى توانایان لە گشت بوارەکاندا و پەرەپێدان و سافکردنى لێهاتوێتیان و هاندانى چالاکییان، بدات.

سێیەم: بە شێوازێکى پەروەردەیی ئامادەبکرێن و بەها رەوشتیى و نیشتمانیە رەسەنەکانیان تێدا پتەوکرێت و گیانى دەستپێشخەرى و وشیاریان بە کەلتوورى مێژوویى و تێکۆشان و مرۆیانەى نەتەوەکەیان تیادا، تۆوبکرێت.

چوارەم: بوار لەبەردەمیاندا بڕەخسێنرآ تا بەهرەکانیان لە بەشداریکردنى پرۆژەى پەڕەپێدانى ئابووریى و کۆمەڵایەتیى و رۆشنبیریدا، بەگەڕخرێت.

پێنجەم: دانانى بەرنامەو پلان تا بەرپرسیاریەتى بگرنە دەست و ڕۆڵى خۆشیان لە کۆمەڵگەدا بگێڕن.

شەشەم: هاندانى دەستپێشخەرییە تاکە کەسى و کۆییەکانیان و بایەخدان بە داهێنەرییەکانیان و دامەزراندنى بنکەى پێویست بۆ چاودێری و پشتگیریکردنى ماددى و مەعنەوییان بدرێت.

حەوتەم: هاندانى گیانى هاریکاریى و هەرەوەزیى و پەیڕەوکردنى دیموکراسییانە لە نێویاندا و ئامادەکردنى هۆکارەکانى سوودوەرگرتن لە کاتى بەتاڵیان بە شێوەیەک کە بەرهەمهێنەر بێت و توانا و شارەزاییان زیاتربکات.

ماددەى پەنجاو شەش:

وەرزشکردن مافى هەموو هاووڵاتییەکەو دەبآ حکومەتى هەرێم هانى چالاکییە وەرزشییەکان بدات و پێداویستییەکانی دابین بکات.

ماددەى پەنجاو حەوت:

یەکەم: پارێزگاریکردنى ژینگە (زەوى، ئاو، هەوا، رووەک و زیندەوەران) بەرپرسیاریەتى هەموو کەسێک و کەسە مەعنەوییەکانە، ئەوەى زیان بەهەر یەکە لەوانە بگەیەنێت، بەرپرسیار دەبێت لە چاکردنەوەى، جگە لەبەرپرسیارێتى سزاییانە بەپێى یاسا.

دووەم: هاووڵاتى مافى بنەڕەتى لە ئازادى و یەکسانیدا و لە بارودۆخێکى بژێویى گونجاو و کەشێکى کۆمەڵایەتى و ئابووریی ئەوتۆدا هەیە کە ژیانێکى شەرەفمەندانە و خۆشگوزەرانى بۆ دابین بکات، بۆیە پێویستە ژینگە بپارێزى و بەشدارى بکات لە چاککردنى لە بۆ بەرژەوەندى نەوەى ئێستاو ئاییندەش.

{دووەم: هاووڵاتى مافى لە ئازادى و یەکسانى لە بارودۆخى ژیانێکى گونجاو و کەشێکى کۆمەڵایەتیى و ئابووریدا هەیە کە ژیانێکى شکۆمەندانەو خۆشیى بۆ بڕەخسێنرآ، بۆیە پاراستنى ژینگە و چاککردنى لە بەرژەوەندى نەوەى ئێستاو ئایندەدایە و ئەرکى هەموولایەکە}.

سێیەم: چارەسەرکردنى سەرچاوەکانى پیسکردنى ژینگە و کەمکردنەوەیان لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمە، لەو پێناوەدا دەبێت هەوڵى پەڕەپێدانى دارستان و پاراستن و بەرفراوانکردنیان بدات و کار بۆ دروستکردنى ناوچە و پشتێنەى سەوزى ناو شار و دەوروبەری شارەکان بدات و بیانپارێزآ و پەرەشیان پێبدات، لەگەل فراوانکردنى باخچە گشتیەکان و پارکى سروشتى بۆ پاراستنى ژیانى دەشت ودەرى زیندەوەرو ڕێگەنەدان بە دروستکردنى خانووبەرە وکارگەو بەکارهێنانى ئامێروکەرەستەى گەورە لەو پارکە سروشتیانەدا، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

{سێیەم: چارەسەرى سەرچاوەکانى پیسکردنى ژینگە و کەمکردنەوەى لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمدایە، بۆ ئەو مەبەستە دەبێ هەوڵى پەرەپێدانى دارستان و پارێزگاریکردن و بەرینکردنى پانتاییەکانى بدات و ناوچە و پشتێنە سەوزەکانى ناو شارو دەوروبەریان بپارێزآ و پەرەیان پێبدات و پارکى سروشتى فراوان لە هەندێ ناوچەکانى کوردستان، بۆ پاراستنى ژینگەو سروشت و ئاژەلڕ و باڵندەى کێوى، دروست بکات و ڕێگا نەدات بە دروستکردنى خانووبەرەو کارگەو بەکارهێنانى ئامێرو کەرەستەى زڵ لەو پارکە سروشتیانەدا، ئەمەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.}

ماددەى پەنجاو هەشت:

حکومەتى هەرێم کارڕایى پێویست بۆ کاربەران(موستەهلیک)، بە هاندان و هاوکاریکردنیان و داکۆکیکردن لە مافەکانیان بەدانانى شێوازى یاسایى بۆ دامەزراندنى ڕێکخراو وکۆمەڵەى تایبەتمەند، دابیندەکات.

بەشى سێیەم

ئازادییەکان

ماددەى پەنجاو نۆ:

هەموو کەسێک مافى ئازادیى ڕادەربڕینى هەیە.

ماددەى شەست:

حکومەتى هەرێم ئازادى بڵاوکردنەوەو چاپ و رۆژنامەگەرى و مافى کۆبوونەوەو خۆپیشاندان و مانگرتنى ئاشتییانە دەستەبەر دەکات، بە یاساش ڕێک دەخرێن.

ماددەى شەستو یەک:

پەێوەندیکردنى ئازادانەو نامەگۆڕینەوە بە پۆست و بروسکە و تەلەفۆن و نامەى ئەلیکترۆنى و ئەوانى تر دەستەبەرکراوە و نابێت چاودێری بکرێن یان گوێیان لێبگیرێت یان ئاشکرا بکرێن، تەنیا لەبەر پێویستییەکى یاسایى یان ئاسایشی نەبێت، ئەویش بە بڕیارێکى دادوەری.

ماددەى شەستو دوو:

هاووڵاتیانى کوردستان لە سەفەرکردن یان نیشتەجێبوون لە دەرەوەى هەرێم و گەڕانەوەیان، ئازادن.

ماددەى شەستو سێ :

هەر کەسێک بەشێوەیەکى یاسایى لە هەرێمدا بێ مافى هاتوچۆکردنى بە شێوەیەکى ئازادانە هەیە و لە دیاریکردنى شوێنى نیشتەجێبوونیشدا ئازادە و ناشبێت کۆسپ لەڕێى ئەم مافەدا دابنرێت، تەنیا لەبەر پێویستى پاراستنى ئاسایشى نەتەوەیى یان پەیڕەوى گشتى یان تەندروستى گشتى یان ماف و ئازادى کەسانى دیکە نەبآ، ئەوەش بەپێى یاسا

ماددەى شەستو چوار:

حکومەتى هەرێم پابەندە بە پتەوکردنى رۆڵى دامەزراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنی و پشتگیریکردنیان و پەڕەپێدانیان و پاراستنى سەربەخۆییان لە پێناو بەدیهێنانى ئامانجەکانیان، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى شەستو پێنج:

ئایین بەزۆر نییە، هەموو کەسێک ئازادیى بیرو ئایین و باوەڕى هەیە و حکومەتى هەرێم پابەندە بەوەى ئازادیى هاووڵاتیانى کوردستان، بە موسوڵمان و مەسیحى و ئێزیدى و ئەوانی دیکەوە، لە پەرستن و ئەرک و ڕێوڕەسمە ئاینییەکانیان بۆ دابینبکات و رێزیش لە مزگەوت و کەنیسە و جێگا پەرستگاکانى دیکە بگرێت و پەڕەیان پێ بدات.

ماددەى شەستو شەش:

ڕێگە بە هیچ شێوە بێگارییەک یان کارپێکردنى زۆرەملێیانە یان دەرکردنى بەزۆر نادرێت و نابێت پەناشى بۆ ببرێت:

یەکەم: وەک شێوەیەک بۆ ناچارکردن، یان ئاراستەکردنێکى سیاسی، یان وەک سزایەک لەسەر بیروڕاى سیاسی، یان بیروڕایەک لە ڕووى مەزهەبیەوە پێچەوانەى سیستمى سیاسی یان ئابووریى یان کۆمەڵایەتیى باو بێت، یان دەربڕینى ئەو جۆرە بیروڕایانە بێت.

دووەم: وەک شێوازێک بۆ خڕکردنەوەى هێزى کارکردن و بەکارهێنانى بە مەبەستى بووژاندنەوەى ئابوورى.

سێیەم: وەک سزایەک لەسەر بەشداریکردن لە پارتە سیاسیەکاندا.

چوارەم: وەک شێوازێک بۆ جیاکردنەوەى رەگەزیى یان کۆمەڵایەتیى یان نەتەوەیى یان ئایینى یان مەزهەبیى یان سیاسیى.

ماددەى شەستو حەوت:

یەکەم: ئازادى دامەزراندنى کۆمەڵە و پارتى سیاسی و چوونە ریزیان دەستەبەرکراوەو بە یاسا ڕێکدەخرێت.

دووەم: کەس ناچارناکرێت بچێتە ناو پارتێک یان کۆمەڵەیەک و ناچاریش ناکرێت لە ئەندامیەتییەکەى بەردەوام بێت یان دەستبەرداری بێت.

سێیەم: کۆمەڵەو پارتە سیاسییەکان لە بەڕێوەبردنى پێکهاتەو ڕێکخستنء مافى ئەندامەکانیاندا پابەند دەبن بە پرنسیپەکانى دیمۆکراسیەت.

چوارەم: پارتێکى سیاسیى ناشێ لقى پارتێکى بیانى یان سەر بە بەرژەوەندى و لایەنێکى بیانیی بێت.

پێنجەم: کۆمەڵەو پارتە سیاسیەکان لە بەرنامەو پەیڕەو وشێوەى کارکردنیان پابەند دەبن بە پرنسیپ و ئەو مافە سەرەکییانەى لەم دەستوورەدا هاتوون، هەروەسا پێویستە فرە لایەنى و ڕاى بەرامبەر قبووڵ بکەن و دوور بن لە توندوتیژى.

شەشەم: ڕێگە بە پارت و ڕێکخراو و کۆمەڵە و تاکە کەس نادرێت، لە پێناو بەدیهێنانى دەسکەوتى پارتایەتى یان هەڵبژاردن یان شتی دیکە، ئایین یان بەشێک لە ناوەرۆکى کتێبێکى پیرۆز یان ڕێوڕەسمێکى ئایینى وەک شێوازێک بۆ سووکایەتیکردن بە پێگەى سیاسی یان کۆمەڵایەتى کەسانى دى بەکاربهێنن.

حەوتەم: رێگا بەو کۆمەڵانە نادرێت کە ئامانجیان یان کردەوەکانیان لەگەڵ پرنسیپەکانى یاساکانى سزادان ناگونجێن یان هەڵوێست دژ بە سستمى سیاسى هەرێم وەردەگرن یان دژ بە پێکەوە ژیان و نزیکبوونەوە لە نێو پێکهاتە ئەتنیى و ئایینەکانى گەلى کوردستان بن.

ماددەى شەستو هەشت:

هەموو کەسێک مافى بەشداریکردنى لە کۆبوونەوە و کۆمەڵە ئاشتییەکاندا هەیە و کۆسپیش لەسەر ئەم مافەى دانانرێت، ئەگەر بە یاسا نەبێت.

ماددەى شەستو نۆ:

ئەو بەڵێننامە و پەیماننامە و ئاگادارییە نێودەوڵەتیانەى تایبەتن بە مافى مرۆڤ کە لە لایەن عێراقەوە پەسەند کراون یان پاشتر پەسەندیان دەکات، تەواوکەرى ئەم دەستوورە دەبن.

ماددەى حەفتا:

ئەو بیانیانەى لە هەرێمدان، لە هەموو ئەو ماف و ئازادیانەى لە بەڵێننامە کارپێکراوەکان و پەیماننامە و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان کە کۆمارى عێراقى یەکگرتوو وەک لایەنێک پەسەندى کردوون، سوودمەند دەبن، بەڵام ئەو ئەرکانانەى لەوێدا هاتوون لە ئەستۆیان دەبێت.

ماددەى حەفتاو یەک:

کۆتدانان یان سنووردانان بۆ بەکارهێنانى هەر ماف و ئازادییەک کە لەم دەستوورەدا هاتووە، بە یاسا نەبێت دروست نییە، ئەویش بەمەرجێک ئەو کۆت و سنووردانانە کار نەکاتە سەر گەوهەرى ماف یان ئەو ئازادیە کە کۆمەڵگەێکى بنیاتنراو لەسەر بنەماى دیموکراسیى و شکۆمەندیى و یەکسانى و ئازادى دادوەرانە، قبووڵى بکات.

{ئەو ماف و ئازادیانەى لەم دەستوورەدا دەستنیشانکراون ناشێت ڕێگە لە بەکارهێنایان بگیرێ یان سنووردار بکرێن، بە یاسا نەبێت، ئەوەش بە مەرجێک ئەو کۆت و سنووردانانە نەبنە هۆى کەمکردنەوەى ناوەرۆکەکەیان و کۆمەڵگەێکى بنیاتنراو لەسەر بنەماى دیموکراسیەت و شکۆمەندى مرۆڤ و یەکسانى و ئازادى، قبووڵی بکات}.

بەشى چوارەم

ئەرکەکان

ماددەى حەفتاو دوو:

بەرگرى لە نیشتمان و خاکەکەى و پاراستنى دامەزراوە دەستووریەکانى و پتەوکردنى یەکیەتى نیشتمانى و پابەندبوون بە پرنسیپە بەرزەکانى خەباتى گەلى کوردستان لە پێناو ئازادى و دیموکراسیدا، ئەرکێکى پیرۆزى هەموو هاوڵاتییەکە.

ماددەى حەفتاو سێ:

پابەندبوون بە دەستوورو یاساکان و ڕەچاوکردنى پەیڕەوى گشتى ئەرکی هەموو هاوڵاتیانى کوردستانە.

ماددەى حەفتاو چوار:

رێزگرتن لە سەرکردەو سیمبۆلەکانى بزوتنەوەى رزگاریخوازى کوردى و شۆرش و شەهیدەکانى و شکۆمەندیى کەسوکاریان و پێشمەرگە دێرینەکان و ئەو تێکۆشەرانەى بەشداریان تێداکردوون، ئەرکى پیرۆزى حکومەت و هاوڵاتیانى کوردستانە.

ماددەى حەفتاو پێنج:

پاراستن و پارێزگاریکردنى سامانى گشتى و رێزگرتن لە مافى موڵکداریەتى خەڵکانى دى ئەرکى هەموو هاوڵاتییەکە.

ماددەى حەفتاو شەش:

هەموو کەسێک دەبێت بەشدارى لە خەرجى گشتى بکات، بەدانى باج و فەرمانە(رەسم)بەو شێوەى یاسا دیاریدەکات.

ماددەى حەفتاو حەوت:

هەر کەسێک پایەو ئەرکێکى فەرمى یان خزمەتێکى گشتى پێدەسپێردرێ، دەبێت بە چاکى و پاکى و شەرەفەوە بەجێی بگەێنێ.

دەروازەى سێیەم

دەسەڵاتەکانى هەرێمى کوردستان - عێراق

ماددەى حەفتاو هەشت:

دەسەڵاتەکانى هەرێمى کوردستان - عێراق ئەمانەن:

یەکەم: دەسەڵاتى یاسادانان (پەرلەمانى کوردستان)

دووەم: دەسەڵاتى جێبەجێکردن( ڕاپەڕاندن ).

سێیەم: دەسەڵاتى دادوەرى.

بەشى یەکەم

دەسەڵاتى یاسادانان

(پەرلەمانى کوردستان)

ماددەى حەفتاو نۆ:

پەرلەمانى کوردستان دەسەڵاتى یاسادانەرە لە هەرێمداو ژێدەرى(مەرجعى) بڕیاردانە لەسەر کێشە چارەنووسسازەکانى گەلى هەرێمى کوردستان، ئەندامانى پەرلەمان نوێنەرانى گەلن و بە دەنگدانێکى گشتى و نهێنى راستەوخۆ هەڵدەبژێردرێن.

ماددەى هەشتا:

یەکەم: شێوەى هەڵبژاردنى ئەندامانى پەڕلەمانى کوردستان – عێراق و چۆنیەتى بەڕێوەچوونى و دیاریکردنى کاتەکەى و رێژەى نوێنەرایەتى لە پەرلەمان و مەرجەکانى دەنگدەرو ئەندامبوون، بە پێى یاسا دیاری دەکرێن.

دووەم: لە پێکهاتەى پەڕلەماندا نوێنەرایەتى دادوەرانە بۆ نەتەوەکانى هەرێمى کوردستان، رەچاودەکرێت.

سێیەم: ئەندامى پەرلەمان نوێنەرایەتى گەلى کوردستانى - عێرا ق بە هەموو پێکهاتەى نەتەوەیی وسیاسى و ئاینى دەکات، بەبێ ڕەچاوکردنى ئینتمای یان ئەو ناوچە هەڵبژاردنەى نوێنەرایەتى دەکات.

ماددەى هەشتاو یەک:

یەکەم: خولى هەڵبژاردنى پەڕلەمان چوار ساڵە و لە رۆژى یەکەمین کۆبوونەوەیەوە دەست پێدەکات.

دووەم: پەرلەمان لەسەر داواى سەرۆکى هەرێم لە ماوەى پانزە ڕۆژ، لە ڕۆژى ڕاگەیاندنى دوا ئەنجامەکانى هەڵبژاردنەکان کۆدەبێتەوە، ئەگەر داواى کۆبوونەوەى لێنەکرا، ئەوا لە کاتژمێرى دوانزەى نیوەڕۆى رۆژى دواتر، خۆى کۆدەبێتەوە.

ماددەى هەشتاو دوو:

پەرلەمان یەکەم دانیشتنى بە سەرۆکایەتى بەتەمەنترین ئەندامى دەبەستێت و بە دەنگدانى نهێنى سەرۆک و جێگرى سەرۆک و سکرتێرى گشتى هەڵدەبژێردرێن.

ماددەى هەشتاو سێ:

ئەندامى پەڕلەمان بەر لە دەست بەکاربوونى ئەم سوێندەى خوارەوە دەخوات:

"سوێند بەخواى گەورە دەخۆم کە بەرژەوەندى گەلى کوردستان و یەکیەتیى و شکۆمەندیى و ماف و ئازادیەکانى هاووڵاتیانى بپارێزم و ئەرکى ئەندامیەتیى بەراستگۆیى و دڵسۆزیی بەجێبگەێنم".

ماددەى هەشتاو چوار:

ئەندامى پەڕلەمان لە رۆژى سوێندخواردنى دەستوورییەوە دەستبەردارى فەرمانەکەى خۆى دەبێت و دەست لە کارەکەى هەڵدەگرێت، بەڵام دواى کۆتایى هاتن بە ماوەى ئەندامبوونى لە پەرلەماندا، مافى گەڕانەوەى بۆ سەرکارى خۆى یان کارێکى نزیک لە کارى جارانى هەیە و ماوەى ئەندامیەتى لە پەرلەماندا بۆ مەبەستى زیادبوونى مووچە و پلەداریى و پێشکەوتن و خانەنشینى، حیساب دەکرێت.

ماددەى هەشتاو پێنج:

ئەندامبوون لە پەرلەمانى هەرێمى کوردستان لەگەڵ ئەندامیەتى لە پەرلەمانى یەکگرتوو یان ئەنجومەنى خۆجەیى یان شارەوانى یان فەرمانبەرایەتى گشتى پێکەوە ناکرێن.

ماددەى هەشتاو شەش:

پەرلەمان لە ساڵێکدا دوو خولى چوارمانگى دەبەستێت و پەیڕەوى ناوخۆى چۆنێتى بەستنى دیارى دەکات و ئەو خولەى کە بودجەى گشتى تیادا دەخرێتە بەرچاو، تا بڕیارى لەسەر نەدرێت کۆتایى نایەت.

ماددەى هەشتاو حەوت:

دەکرآ خولى بەستنى پەرلەمان بەداواى سەرۆکى هەرێم، یان سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان بیستو پێنج ئەندام پەرلەمان بۆ ماوەیەک کە لە سى (30) رۆژ زیاتر نەبێت، درێژبکرێتەوە، تاکو ئەو ئەرکانەى پێویستیان بەماوەکە هەیە، جێبەجێ بکرێن.

ماددەى هەشتاو هەشت:

رێژەى ئامادەبوونى یاسایى(نیساب) لە پەرلەماندا بە ئامادەبوونى زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان دروست دەبێت و بڕیارەکانى بە دەنگى زۆرینەى ئامادەبووان دەردەچن، ئەگەر دەقێکى پێچەوانە لە یاسادا نەبێت، ئەگەر دەنگەکان یەکسان بوون ئەوا بەو لایەدا دەشکێتەوە کە سەرۆکى پەرلەمان دەنگى پێداوە.

ماددەى هەشتاو نۆ:

(دە) ئەندامى پەرلەمان یان زیاتر دەتوانن پێشنیازى پرۆژەى یاسا یان بڕیار بکەن.

ماددەى نەوەد:

یەکەم: ئەندامى پەرلەمان دەتوانێ پرسیار لە سەرۆک وەزیران و جێگرەکەى و وەزیرەکان سەبارەت بەو کارانەى تایبەتن بە ئەنجومەنى وەزیران یان یەکێک لە وەزارەتەکان بکات، یاساى پەرلەمان و پەیڕەوى ناوخۆ ڕێکی دەخات.

دووەم: (دە) لە ئەندامانى پەرلەمان دەتوانن لەسەرۆک یان لە ئەندامانى ئەنجومەنى وەزیران بپرسنەوە، گوفتوگۆ سەبارەت بەو لێپرسینەوە پاش هەشت رۆژ، لە رۆژى گەیشتنى داواکە بە سەرۆکایەتى ئەنجومەنى وەزیران ئەوجا دەکرێت، ئەگەر لێپرسینەوەکە گەیشتە ڕادەى داواى متمانە کێشانەوە لە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان وەزیرێک، ئەوا متمانە کێشانەوە لە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران بە قایلبوونى دوو لەسەر سێى (2/3) ئەندامانى پەرلەمان دەبێت، بۆ وەزیریش بە زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان.

ماددەى نەوەدو یەک:

ماف و جیاوک(ئیمتیاز)ەکانى سەرۆکى پەڕلەمان و جێگرەکەى و سکرتێرى گشتى و ئەندامانى پەرلەمان، بە یاسا دیاریدەکرێن.

ماددەى نەوەدو دوو:

یاساى پەرلەمان و پەیڕەوى ناوخۆى، چۆنیەتى کارکردن لە پەرلەمان و بەستنى دانیشتنە ئاسایى و نائاسایەکان وحاڵەتى کۆتایهێنانى ئەندامیەتى و چۆنیەتى پڕکردنەوەى کورسییە بەتاڵەکان، دیاری دەکات.

ماددەى نەوەدو سێ:

پەرلەمان ئەم ئەرکانەى خوارەوە بەجێ دەگەێنێ:

یەکەم: بڕیاردان لەسەر کێشە چارەنوسسازەکانى گەلى کوردستان – عێراق.

دووەم: پەسەندکردنى پێشنیهادى هەموارکردنى دەستوورى هەرێم، بە زۆرینەى دوو لەسەر سێى (2/3) ژمارەى ئەندامانى، بە مەرجێک ئەو هەموارکردنە نەبێتە هۆى کەمکردنەوەى ئەو مافە سەرەکى و ئازادیانە کە لەم دەستوورەدا هاتوون.

سێیەم: 1 - دانانى یاسا بۆ هەرێمى کوردستان و هەموارکردنیان و پوچەڵکردنەوەیان.

2- هەموارکردنى چۆنیەتى پیادەکردنى ئەو یاسا یەکگرتووانەى کە لەدەرەوەى دەسەڵاتە دیاریکراوەکانى(حەسرى) دەسەڵاتە فیدرالیەکاندان.

{ئەگەر ماددەى چوارەمى ئەم پرۆژەیە بەو شێوەى لە بڕگەى (ب) پێشنیازم کردووە کە "ئەو یاسایانەى لەلایەن دەسەڵاتى یەکگرتووەوە دەردەچن لە هەرێمى کوردستان کاریان پێناکرێ تا پەرلەمانى هەرێمى کوردستان پەسەندیان نەکات" پەسەندبکرێت، ئەم بڕگەیە زیاد دەبێت}.

3- دانانى ئەو یاسایانەی کە پێوەندیان بە دەسەڵاتە هاوبەشەکانى نێوان دەسەڵاتەکانى یەکگرتوو(فیدرالى)و دەسەڵاتەکانى هەرێمەوە هەیە.

چوارەم: لادانى سەرۆکى هەرێم یان جێگرەکەى، بە زۆرینەى ڕەهاى دەنگى ئەندامانى پەرلەمان، ئەویش دواى خەتابارکردنى لەلایەن دادگاى دەستوورى کوردستانەوە، لە یەکێک لەم حاڵەتانەى خوارەوەدا:

1. کارکردن بەپێچەوانەى سوێندى دەستووری.
2. پێشێلکردنى دەستوور.
3. ناپاکى(خیانەتى) گەورە.

پێنجەم: بڕوادان بە وەزراەت و ئەندامانى و لێسەندنەوەیان بە زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان.

شەشەم: بڕیاردان لەسەر سیاسەتە هاوبەشەکانى نێوان حکومەتى هەرێم و حکومەتى یەکگرتوو.

حەوتەم: چاودێریکردنى کارەکانى دەسەڵاتى جێبەجێکردن و لێپێچینەوە لە سەرۆکى ئەنجومەن وەزیران و جێگرەکەى و وەزیرەکان بە پێى یاساو پەیڕەوی ناوخۆى.

هەشتەم: پەسەندکردنى بودجەى گشتى هەرێمى کوردستان و حسابە کۆتاییەکانى و بڕیارى راگوێزان لە نێو بەشەکانی بودجەو پەسەندکردنى هەر خەرجێک کە تێیدا باس نەکرابآ.

نۆیەم: پەسەندکردنى پلانى گشتى پەرەپێدان.

دەیەم: دانانى باج و فەرمانە(رەسم) و دەستکارى و سڕینەوەیان.

یانزە: یەکلاییکردنەوەى دروستیى ئەندامیەتى لە پەرلەماندا.

دوانزە: دانانى پەیڕەوى ناوخۆى پەرلەمان و دیاریکردنى میلاکى و خەمڵاندنى بودجەکەى و دامەزراندنى فەرمانبەرانى و دیاریکردنى مووچەیان.

سیانزە: پێکهێنانى لیژنەکانى هەمیشەیى و کاتیى و لێکۆڵینەوە لەو کێشانەى بە پێویست دەزانرێن.

ماددەى نەوەدو چوار:

پەرلەمان دەست لە دەسەڵاتى یاسادانان هەڵناگرێت تەنیا لەو حاڵەتەدا نەبێت کە لە بڕگەى حەوتەمى ماددەى سەدو چوارى ئەم دەستوورەدا هاتووە.

ماددەى نەوەدو پێنج:

یەکەم: ئەندام پەرلەمان ئامێزگرتن(حەسانە)ى پەرلەمانى هەیە و لە قسەکردن و ڕادەربڕین دا ئازادە، لەو سنوورەى لە پەیڕەوى ناوخۆى پەرلەماندا دیاریکراوە.

دووەم: کۆت بۆ ئازادیى ئەندامى پەرلەمان دانانرێت و ناشبێت چاودێرى بخرێتەسەر، ئەگەر بە رەزامەندیى پەرلەمان نەبێت.

سێیەم: ئەندام پەرلەمان لە کاتى خولى کۆبوونەوەکانی پەرلەماندا، ڕاوەدوو نانرێت و لێکۆڵینەوەى لەگەڵ ناکرێت و خۆى وماڵەکەى و نووسینگەکەى ناپشکێنرێن و ناشێ لە لایەن هیچ لایەنێکەوە دەستگیربکرێت بەبێ رەزامەندى پەرلەمان ، مەگەر لە حاڵەتى تاوانى بینراودا.

چوارەم: ئەندام پەرلەمان لە دەرەوەى خولى کۆبوونەوەکانى، بەبێ رەزامەندى سەرۆکى پەرلەمان، ڕاوەدوو نانرێت، هەروەسا لێکۆڵینەوەى لەگەڵدا ناکرێت و دەستگیر ناکرێت، مەگەر لە حاڵەتى تاوانى بینراودا، پێویستیشە لەگەلڕ دەستپێکردنەوەى کۆبوونەوەکانى پەرلەماندا، ئاگاداربکرێتەوە لەو رێوشوێنانەى دەرهەقى کراون.

ماددەى نەوەدو شەش:

یەکەم: پەرلەمان بۆى هەیە، بە زۆرینەى دوو لەسەر سێی دەنگى ژمارەى ئەندامانى، خۆى هەڵوەشێنێتەوە.

دووەم: پەرلەمان بە فەرمانى سەرۆکى هەرێم لەم حاڵەتانەدا هەڵدەوەشێتەوە:

1. دەست لەکار کێشانەوەى زیاتر لە نیوەى ئەندامەکانى.
2. ئەگەر لەرۆژى بانگهێشتکردنى بۆ کۆبوونەوە بۆ دەستپێکردنى خولى هەڵبژاردنى تا ماوەى چلو پێنج رۆژ، ژمارەى یاسایى(نیسابى) کۆبوونەوە، ئامادە نەبێت.
3. ئەگەر پەرلەمان بڕوا بە سآ پێکهاتەى وەزارەیى پێشنیازکراوى جیاوازى یەک لەدوایەک، نەبەخشێت.

سێیەم: بە فەرمانى سەرۆکى هەرێم، هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان ئەنجامدەدرێت لەماوەى پانزە رۆژ، لە رۆژى هەڵوەشاندنەوەیەوە و لەماوەى دوو مانگیش پێش کۆتایى هاتن بە خولى هەڵبژاردنى.

{ئەم بڕگەیە کە لە کۆبوونەوەى لیژنەکە لە رۆژى 23 ى ئاب خراوەتە سەر ئەم ماددەیە، بە زیادى دەبینم، چونکە لە ماددەى نەوەدو حەوتدا باسى لێکراوە و جیاوازى لەنێو ماوەکانیاندا بەدى دەکرین}

ماددەى نەوەدو حەوت:

لە حاڵەتى هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمان، یان کۆتاییهاتن بە خولى هەڵبژاردنەکەى، هەڵبژاردنێکى نوآ سازدەکرێت لە ماوەى ئەوپەڕەکەى شەست رۆژدا، لە رۆژى هەڵوەشاندنەوەیەوە یان لەماوەى دوومانگى پێش کۆتاییهاتن بە خولى هەڵبژاردندا.

ماددەى نەوەدو هەشت:

ئەگەر ماوەى خولى هەڵبژاردنى پەرلەمان کۆتاییهات و بەهۆى شەڕ یان کارەساتى سرووشتی نەتوانرا هەڵبژاردنێکى نوآ ساز بکرێت، پەرلەمان لەسەر ئەرکەکانى خۆى بەردەوام دەبێت تا هەڵبژاردنى پەرلەمانێکى نوآ و کۆبوونەوەى یەکەمى سازدەدرێت.

بەشى دووەم

دەسەڵاتى جێبەجێکردن ( ڕاپەڕاندن )

یەکەم: سەرۆکى هەرێمى کوردستان

ماددەى نەوەدو نۆ:

یەکەم: هەرێم سەرۆکێکى هەیە بەناوى "سەرۆکى هەرێمى کوردستان" کە سەرۆکى باڵاى دەسەڵاتى ڕاپەراندنە و فەرماندەى گشتیى هێزى پێشمەرگەیە (پاسەوانى هەرێم) و نوێنەرى گەلى هەرێمى کوردستانە و لە بۆنە نیشتمانى و نەتەوەییەکاندا نوێنەرایەتى دەکات و هەماهەنگیى لە نێوان دەسەڵاتى فیدرالڕ و هەرێم پێک دێنێت.

دووەم: سەرۆکى هەرێم جێگرێکى هەیە لە ئەرکەکانیدا هاریکارى دەکات و لەکاتى ئامادەنەبوونى جێگەى دەگرێتەوە و جێگرى فەرماندەى گشتى هێزى پێشمەرگەیە.

ماددەى سەد:

سەرۆکى هەرێمى کوردستان بە دەنگدانى نهێنى گشتیى راستەوخۆ لەلایەن هاووڵاتیانى هەرێمەوە هەڵدەبژێردرێت.

ماددەى سەدو یەک:

شێوەى هەڵبژاردنى سەرۆکى هەرێمى کوردستان و{جێگرەکەى}و مەرجەکانى پاڵاوتنى و چۆنیەتى تۆمەتبارکردن و دادگاییکردن و حاڵەتەکانى کۆتاییهاتنى ماوەى سەرۆکایەتیى، بە یاسا دیاریدەکرێت .

ماددەى سەدو دوو:

سەرۆکى هەرێم بەر لە دەستبەکاربوونى ئەرکەکانى، ئەم سوێندە دەستوورییەى خوارەوە لەبەردەم پەرلەمانى کوردستان – عێراق دەخوات: "سوێند دەخۆم بە خواى گەورە کە پاراستن لە ماف و دەسکەوتەکان و یەکیەتى و بەرژەوەندیەکانى گەلى هەرێمى کوردستان بکەم و راستگۆیانە و دڵسۆزانە ئەرکەکانم جێبەجێ بکەم و پابەندى دەستوورى هەرێمى کوردستانى - عێراق بم".

ماددەى سەدو سێ:

ماوەى سەرۆکایەتى سەرۆکى هەرێمى کوردستان چوار ساڵ دەبێت و دەکرێت هەمان کەس بۆ یەکجارى دیکە هەڵبژێردرێتەوە.

ماددەى سەدو چوار:

سەرۆکى هەرێم ئەم دەسەڵاتانەى دەبێت:

یەکەم: پێشنیازکردنى پرۆژەى یاسا و بڕیار بۆ پەڕلەمانى کوردستان – عێراق.

دووەم: دەرکردنى ئەو یاسا و بڕیارانەى کە پەرلەمانى کوردستان – عێراق پەسەندیان دەکات لەماوەى دە رۆژدا، لە رۆژى وەرگرتنیان لەلایەن دیوانى سەرۆکایەتییەوە، بۆى هەیە تانە لە بەشێک یان لە هەموویان بدات و ڕەوانەى پەرلەمانی بکاتەوە بۆ چاوپێداخشاندنەوە، بڕیارى پەرلەمانیش لە بارەیەوە یەکلاکەرەوە و بنبڕ دەبێت و بە پەسەندکراو دادەنرێت ئەگەر لەماوەى دە رۆژى دیاریکراودا لەلایەن سەرۆکایەتى هەرێمەوە، دەرنەکرێت.

سێیەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) بۆ ئەنجامدانى هەڵبژاردنى گشتیى پەرلەمانى کوردستان – عێراق لە کاتى هەڵوەشاندنەوە یان کۆتایی هاتن بە ماوەى خولى هەڵبژاردنى، ئەویش بە پێى ماددەى 96 ى ئەم دەستوورە، لەگەڵ ڕەچاوکردنى ئەو کاتانەى لە هەردوو ماددەى 96 و 97 دا هاتوون.

چوارەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) بۆ بانگهێشتکردنى پەرلەمانى کوردستان بۆ بەستنى یەکەم دانیشتنى خولى هەڵبژاردنى لەماوەى پازدە رۆژدا، لە رۆژى ڕاگەیاندنى دوا ئەنجامەکانى. ئەگەر ئەو بانگهێشتنە نەکرێت، ئەوا پەرلەمان خۆى رۆژێک دواى تەواوبوونى ئەو ماوە دیاریکراوە، کۆدەبێتەوە.

پێنجەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) بە هەڵوەشاندنەوەى پەرلەمانى کوردستان – عێراق لەو حاڵەتانەى کە لەم دەستوورە یان لە یاساى پەرلەمانى کوردستاندا، دیاریکراون.

شەشەم: لابردنى وەزیرێک لەسەر پێشنیازى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران.

حەوتەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) کە هێزى یاسایى هەیە، دواى راِگۆڕینەوە و ڕێککەوتن لەگەلڕ سەرۆکى پەرلەمان و سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیرانى هەرێم، ئەگەر هەرێمى کوردستان و سیستمى سیاسیى یان ئاسایشى گشتیى یان دامەزراوە دەستوورییەکانى بەرەوڕووى مەترسیی تێکدەرانەى ئەوتۆ بن کە هەڕەشە لە قەوارەکەى بکات و پەرلەمانیش نەتوانێت کۆببێتەوە، بەمەرجێک ئەو فەرمان(مەرسوم)انە لەیەکەم کۆبوونەوەى پەرلەماندا بخرێنە بەردەمى. ئەگەر نەخرانە بەردەمى یان خران و پەرلەمان پەسەندى نەکردن، ئەوا سیفەتى یاسایى لەدەست دەدەن.

هەشتەم: دەرکردنى لێبوردنى تایبەت بە تاوانباران، ئەویش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

نۆیەم: پەسەندکردنى بڕیارى لە سێدارەدان، یان کەمکردنەوەی بۆ زیندانکردنى تاهەتایى.

دەیەم: ڕاگەیاندنى بارى نائاسایى لە حاڵەتى جەنگ یان داگیرکردن یان یاخیبوون یان پشێوى یان کارەساتى سرووشتى یان بڵاوبوونەوەى پەتا یان هەر حاڵەتێکى نائاسایى کتووپڕیى دیکە، بەو مەرجەى ماوەى یەکەمیان لە مانگێک تێپەڕ نەکات و درێژکردنەوەکانى دواتر بۆ ماوەیەک بن کە هەرجارە لە سآ مانگ تێپەڕ نەکات و بە قاییلبوونى زۆرینەى ڕەهاى ئەندامانى پەرلەمان بێت، حوکمە تایبەتیەکانى بارى نائاسایی بە یاسا رێکدەخرێن.

یازدەیەم: بانگهێشتکردنى ئەنجومەنى وەزیران بۆ کۆبوونەوەى نائاسایى لە کاتى پێویستدا و گوفتوگۆکردن لەبارەى ئەو بابەتە دیاریکراوانەى کۆبوونەوەکەى بۆ بەستراوە و سەرۆکایەتى کردنى ئەو کۆبوونەوە.

دوازدەیەم: ڕێگەدان بە هاتنە ناوەوەى هێزى چەکدارى یەکگرتوو یان هەر یەکەیەکى سەربازیى دیکە بۆ ناو هەرێمى کوردستان لەکاتى پێویستدا، بە قایلبوونى پەرلەمانى کوردستان – عێراق، بەمەرجێک ئەرک و شوێن و ماوەى مانەوەیان دیاری بکرێن.

سێزدەیەم: سەرۆکى هەرێم، بە قایلبوونى پەڕلەمانى هەرێم، بۆى هەیە هێزى پێشمەرگە "پاسەوانانى هەرێم" یان هێزى ئاسایشى ناوخۆى هەرێم بۆ دەرەوەى بنێرێت.

چواردەیەم:

1. ڕاسپاردنى کاندیدکراوى ئەو گرووپە پەرلەمانییەى کە زۆرینەى ژمارەى کورسییەکانیان بەدەستهێناوە بە پێکهێنانى کابینەى وەزیران لە ماوەى سى (30) رۆژدا، لە رۆژى راسپاردنیەوە.
2. لەحاڵەتى سەرنەکەوتنى کاندیدکراوى یەکەم بۆ پێکهێنانى وەزارەتەکەى لەو ماوەدا، سەرۆکى هەرێم کاندیدکراوێکى دى هەمان گرووپ ڕادەسپێرێ بۆ هەمان ئەو ماوەى لە پەرەگرافى یەکەمى سەرەوەدا دیاریکراوە.
3. لەحاڵەتى سەرنەکەوتنى کاندیدکراوى دووەمیش بۆ پێکهێنانى وەزارەتەکە، سەرۆکى هەرێم بۆى هەیە کەسێکى کەى شیاو رابسپێرێ بۆ پێکهێنانى وەزارەتەکە.
4. کەسى کاندیدکراو بۆ پێکهێنانى وەزارەت دەشێ ئەندامى پەرلەمان یان لە دەرەوەى پەرلەمان بێت.

پازدەیەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم)ێک بە قبوڵکردنى دەست لە کارکێشانەوەى ئەنجومەنى وەزیران یان وەزیرێک، ئەگەر پەرلەمان بڕواى لە هەر یەکێکیان کێشایەوە.

شازدەیەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) بە قبوڵکردنى دەست لەکار کێشانەوەى ئەنجومەنى وەزیران یان وەزیرێک لەگەڵ راسپاردنیان بە بەردەوامبوون لە ئەرکەکانیان، تا پێکهاتنى وەزارەتێکى نوآ.

حەڤدەیەم: دەرکردنى فەرمان(مەرسوم) بە دامەزراندنى ئەو نووسینگانەى تایبەتن بە هەرێم بۆ کاروبارى ڕۆشنبیرى و کۆمەڵایەتى و پەرەپێدان لە باڵوێزخانەو نێردراوە دیپلۆماتە عێراقییەکانى دەرەوەدا.

هەژدەیەم: دامەزراندنى خاوەن پایە تایبەتەکان، پاش کاندیدکردنیان لەلایەن وەزیرى تایبەتمەند و رەزامەندیى ئەنجومەنى وەزیران.

نۆزدەیەم: دامەزراندنى دادوەران و سەرۆک و ئەندامانى داواکارى گشتى، دوای کاندیدکردنیان لەلایەن ئەنجومەنى دادوەرى هەرێمەوە.

بیستەم: بەخشینى پلەى سەربازیی بە ئەفسەرانى پێشمەرگە (پاسەوانانى هەرێم)و هێزەکانى ئاسایشى ناوخۆ و دەرکردنیان و خانەنشینکردنیان، بەپێى یاسا.

بیستو یەکەم: بەخشینى نیشانە و مەدالیاى تایبەت، بەپێى یاسا.

ماددەى سەدو پێنج:

مووچەو دەرماڵەى سەرۆکى هەرێم و جێگرەکەى بە یاسا دیارى دەکرێت.

ماددەى سەدو شەش:

سەرۆکایەتى هەرێم دیوانێکى دەبێت، کە پێکهاتەو ئەرکەکانى بە قانون دیاری دەکرێن.

ماددەى سەدو حەوت:

یەکەم: ئەگەر سەرۆکى هەرێم دەستى لەکارکێشایەوە یان کۆچى دوایى کرد یان تووشى پەککەوتەیى هەمیشەیی هات، سەرۆکێکى تر بە هەمان رێگەى کە لەم دەستوورەدا دیاریکراوە، هەڵدەبژێردریێت.

دووەم: ئەگەر پلەى سەرۆکى هەرێمى کوردستان بەتاڵ بوو، سەرۆکى پەرلەمان ئەرکەکانى دەبینێ تا سەرۆکێکى نوێ بە هەمان شێوە کە لەم دەستوورەدا هاتووە، هەڵدەبژێردرێت.

{ئێستا سەرۆکى هەرێم جێگرێکى هەیە، بۆیە ئەم برگەیە چاکترە دەستکاری بکرێت و بەم شێوەیە دابرێژرێتەوە: "لەکاتى بەتاڵبوونى پلەى سەرۆکى هەرێمى کوردستان، جێگرەکەى ئەرکەکانى دەبینێت تا سەرۆکێکى نوێ بە هەمان شێوەى لەم دەستوورەدا هاتووە، هەڵدەبژێردرێت".}

سێیەم: لە کاتى ئامادەنەبوونى سەرۆکى هەرێمى کوردستان یان وەرگرتنى پشوو، جێگرەکەى ئەرکەکانى بەجێ دەگەێنێت.

دووەم: ئەنجومەنى وەزیرانى هەرێمى کوردستان

ماددەى سەدو هەشت:

ئەنجومەنى وەزیرانى هەرێمى کوردستان دەسەڵاتى ڕاپەڕاندن و بەڕێوەبەرایەتییە لە هەرێمداو لەژێر چاودێرى و ئاڕاستەکردنى سەرۆکى هەرێمى کوردستان ئەرکەکانى جێبەجێ دەکات.

ماددەى سەدو نۆ:

یەکەم: ئەنجومەنى وەزیران لە سەرۆک و جێگرەکەى و وەزیرەکان پێکدآ و بە یاسا پێکهاتەکەى دیاری دەکرێت.

دووەم: کەسى دەستنیشانکراو بۆ پێکهێنانى کابینەى وەزیران، بە پێى بڕگەى سێزدە لە ماددەى نەوەدو پێنجى ئەم دەستوورە، رادەسپێردرێ.

سێیەم: سەرۆک وەزیرانى راسپێردراو، لە ئەندامانى پەرلەمانى کوردستان یان لە کەسانى دى کە مەرجى ئەندامیەتى پەرلەمانیان تێدایە، جێگرەکەى و وەزیرەکانى دەستنیشاندەکات.

چوارەم: سەرۆک وەزیرانى راسپێردراو لیستێک بەناوى ئەندامانى وەزارەتەکەى پێشکەش بە سەرۆکى هەرێم دەکات بۆ پەسندکردنى.

پێنجەم: دواى پەسەندکردنى سەرۆکى هەرێم، سەرۆکى وەزیرانى راسپێردراو ئەندامانى وەزارەتەکەى پێشکەش بە پەرلەمان دەکات و داواى بڕواپێدانیان بۆ دەکات.

شەشەم: سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران سەرۆکایەتى دانیشتنەکانى ئەنجومەن دەکات، تەنیا لەو دانیشتنانەدا نەبێ کە سەرۆکى هەرێم ئامادەى دەبێت.

ماددەى سەدو دە:

پاش متمانەوەرگرتن لەلایەن پەرلەمانەوە و پێش دەستبەکاربوونی ئەرکەکانیان بە شێوەێکى فەرمى، سەرۆک و ئەندامانى ئەنجومەن ئەم سوێندە دەستووریە لەبەردەم پەرلەماندا دەخۆن:"سوێند بە خواى گەورە دەخۆم کە بە دڵسۆزییەوە پاراستن لە یەکیەتى گەل و خاکى کوردستانى- عێراق بکەم و رێز لە دەستوورو یاسا کارپێکراوەکانى بگرم و چاودێریى تەواوى پەرژەوەندیەکانى گەل بکەم".

ماددەى سەدوو یازدە:

پێویستە رەچاوى نوێنەرایەتییەکى دادوەرانەى نەتەوەکانى هەرێم بکرێت لە پێکهێنانى ئەنجومەنى وەزیرانى هەرێمى کوردستاندا.

ماددەى سەدو دوازدە:

وەزیرەکان لەبەردەم پەرلەمانى کوردستاندا هاوکارن لە پرسیاریەتی سەبارەت بە کارەکانى ئەنجومەنى وەزیران، هەر وەزیرێکیش خۆى بەرپرسى یەکەم وراستەوخۆیە لە کارى وەزارەتەکەى.

ماددەى سەدو سێزدە:

ئەنجومەنى وەزیران ئەم دەسەڵات و تایبەتمەندییانەى خوارەوەى جێبەجێ دەکات:

یەکەم: جێبەجێکردنى یاساو بڕیارو پەیڕەو و ڕێنماییەکان لەگەڵ پاراستنى ئاساییشى هەرێم و سامان و ماڵى گشتى.

دووەم: بە هاوکارى لەگەلڕ سەرۆکى هەرێمى کوردستاندا، نەخشەى گشتى سیاسەتى هەرێم دادەنآ و لەدواى قایلبوونى پەڕلەمان، جێبەجێشى دەکات.

سێیەم: ئامادەکردنى پرۆژەى پلانى گەشەپێدان و جێبەجێکردنیان، پاش پەسەندکردنیان لەلایەن پەرلەمانەوە.

چوارەم: بەڕێوەبردنى کاروبارى چاڵەکانى نەوت و گازى دەرهێنراو لە خاکى کوردستانى عێراق کە بەرى بازرگانیان پێش پازدەى ئابى 2005 هەبووە، لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمى کوردستان و حکومەتى یەکگرتوو بێ، بە مەرجێک داهاتەکانى بە شێوەیەکى دادوەرانە و بە پێى ئەو بنەمایانەى لە ماددەى 112 دەستوورى یەکگرتوودا دیاریکراوە، دابەش بکرێن، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت. پێوەرى بەرهەمهێنانى بازرگانیش بۆ جێبەجێکردنى حوکمى ئەم پەرەگرافە، بە دەرهێنانى پێنج هەزار بەرمیلى نەوت لە رۆژێکدایە، لەماوەى دوازدە مانگى پێش پازدەى ئابى 2005، دەخەڵمێندرێت.

{پێشنیاز دەکەم ئەم ماددەیە بەسەر دوو بڕگەدا دابەشبکرێت:

1. بەڕێوەبردنى کاروبارى چاڵەکانى نەوت و گازى دەرهێنراو لە کوردستانى عێراق کە بەرى بازرگانیان پێش پازدەى ئابى 2005 هەبووە، لە ئەستۆى حکومەتى هەرێمى کوردستان و حکومەتى یەکگرتوو بێ، بە مەرجێک داهاتەکانى بە شێوەیەکى دادوەرانە و بە پێى ئەو بنەمایانەى لە ماددەى 112 دەستوورى یەکگرتوودا دیاریکراوە دابەش بکرێن، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت.
2. بەرهەمهێنانى بازرگانی بۆ جێبەجێکردنى حوکمى پەرەگرافى سەرەوە بە دەرهێنانى پێنج هەزار بەرمیلى نەوت لە رۆژێکدایە، لەماوەى دوازدە مانگى پێش پانزەى ئابى 2005.}

پێنجەم: حکومەتى هەرێمى کوردستان لەگەڵ حکومەتى یەکگرتوودا نەخشەى سیاسەتى ستراتیژى پێویست بۆ پەڕەپێدانى سامانى نەوت و گازى هەرێم دەکێشن، پاش پەسەندکردنى لەلایەن پەرلەمانى هەرێمەوە.

شەشەم: حکومەتى هەرێمى کوردستان لەو چاڵانەى کە نەوت و گازیان لێ دەرنەهێراوە، یان دەرهێنراوە بەڵام پێش پازدەى ئابى 2005 بەرهەمى بازرگانیان نەبووە، هەموو کارێکى پێویست سەبارەت بە دۆزینەوە و دەرهێنان و بەڕێوەبردن و دروستکردن و فرۆشتن و بازاردیتنەوە وناردنە دەرەوە وکارى دیکەش لە ئەستۆ دەگرێت، ئەوەش بە یاسا ڕێکدەخرێت. پێوەرى بەرهەمهێنانى بازرگانییش بۆ جێبەجێکردنى حوکمى ئەم پەرەگرافە دەرهێنانى پێنج هەزار بەرمیلى نەوتە لە رۆژێکدا لەماوەى دوانزە مانگى پێش پازدەى ئابى 2005.

حەوتەم: پیادەکردنى ئەو دەسەڵاتانەى کە بە پێى مادەى 110ى دەستوورى یەکگرتوو لە دەسەڵاتى دیاریکراوى فیدرالی نین و ئەرکى جێبەجێکردنیان تایبەتە بە هەرێمى کوردستان.

هەشتەم: پیادەکردنى ئەو دەسەڵاتە هاوبەشانەى لە دەسەڵاتى حکومەتى یەکگرتوو و دەسەڵاتى هەرێمدان، بەپێى حوکمەکانى دەستوورى یەکگرتووى عێراق.

نۆیەم: ئامادەکردنى پرۆژەى بودجەى گشتى هەرێم.

دەیەم: ئامادەکردنى پرۆژەى یاسا و بڕیار و پێشکەشکردنیان بە پەرلەمانى کوردستانى - عێراق.

یازدەیەم: دەرکردنى بڕیارى جێبەجێکردن و بەڕێوەبردن بەپێى یاسا و پەیڕەِوەکان.

دوازدەیەم: سەرپەرشتیکردنى کارى وەزارەت و دەزگا و شوێنە گشتییەکانى هەرێمى کوردستان و ئاراستە و بەدواداچوون و چاودێریکردنیان لەگەڵ هەماهەنگیکردن لە نێوانیاندا.

سێزدەیەم: دامەزراندنى فەرمانبەران و دیاریکردنى مووچە و بەرزکردنەوە و دەرکردن و لابردن و خانەنشینکردنیان، بەپێى یاسا و بە پێچەوانەى یاساى ئەنجومەنى خزمەتگوزارى مەدەنى لە هەرێم نەبێت.

چواردەیەم: دەستنیشانکردنى نوێنەرانى هەرێم لە دستە فیدراڵییە سەربەخۆییەکان و ئەو فەرمانبەرایەتییە فیدراڵیانەى لە پایەى بەڕێوەبەرى گشتى و بەرەوژوورن، ئەویش بە قایلبوونى پەرلەمانى کوردستان – عێراق.

پازدەیەم: دروستکردن و ڕێکخستنى هێزى ئاساییشى ناوخۆى هەرێم وەک پۆلیس و ئاساییش و پاسەوانى هەرێم.

ماددەى سەدو چواردە:

یەکەم: ئەنجومەنى وەزیران لە یەکێک لەم حاڵەتانەى خوارەوەدا بە دەستکێشەرەوە دادەنرێت:

1. دەستکێشانەوەى سەرۆکەکەى.
2. پەرلەمانى کورستان بڕوا لە سەرۆکەکەى بکێشێتەوە.
3. دەستپێکردنى ویلایەتێکى نوێى پەرلەمانى کوردستان -عێراق.
4. دەستپێکردنى ویلایەتێکى نوێى سەرۆکى هەرێمى کوردستان.
5. کۆچى دوایی سەرۆکى ئەنجومەن.

دووەم: وەزیر بەدەستکێشەرەوە دادەنرێت ئەگەر پەرلەمانى کوردستان بڕواى لێبستێنێتەوە.

سێیەم: ئەنجومەنى وەزیرانى دەستکێشەرەوە ئەنجومەنێکى تایبەت بە بەڕێوەبردنى کاروبار دەبێت تا پێکهێنانى ئەنجومەنێکى نوێ.

ماددەى سەدو پازدە:

یەکەم: چۆنێتى تۆمەتبارکردنى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران و جێگرەکەى و وەزیرەکان و دادگاییکردنیان بە یاسا دیاری دەکرێت.

دووەم: مووچەو دەرماڵەو جیاووکەکان(ئیمتیاز)ى سەرۆکى وەزیران و جێگرەکەى و وەزیرەکان بە یاسا دیاری دەکرێت.

بەشى سێیەم

دەسەڵاتى دادوەریى

یەکەم: بنەما گشتییەکان

ماددەى سەدو شاژدە:

دادگا سەربەخۆیەو جگە لە یاسا هیچ دەسەڵاتێکى ترى بەسەرەوە نییە.

ماددەى سەدو حەڤدە:

دادگا ویلایەى گشتى بەسەر هەموو کەسە ئاسایى و مەعنەوییەکانى هەرێمى کوردستاندا هەیە.

ماددەى سەدو هەژدە:

بڕیارى دادگاکان بەناوى گەلەوە دەردەچێت و جێبەجێ دەکرێت.

ماددەى سەدو نۆزدە:

دادەوەران لانابرێن تەنیا لەو حاڵەتانەدا نەبێت کە یاسا ڕێگای داوە.

ماددەى سەدو بیست:

دادوەر و ئەندامى داواکارى گشتیى ئەم کارانەى خوارەوەیان لێ قەدەغەیە:

یەکەم: کۆکردنەوە لەنێوان خزمەتى دادوەرى لەگەڵ هەردوو خزمەتى یاسادانان و جێبەجێکردن و هەر کارێکى دى.

دووەم: چوونە ریزى پارتى سیاسى یان رێکخراوێکى رامیارى یان کارکردن لە هەر چالاکییەکى سیاسیدا.

ماددەى سەدو بیستو یەک:

دادگاییکردن بە ئاشکرا دەبێت مەگەر دادگا بە ڕەچاوکردنى پەیڕەوى گشتى یان ئادابى گشتى یان رێزى خێزان، بڕیارى نهێنیەتیان بدات، بەمەرجێک دەربڕینى بڕیارەکە لە دانیشتنێکى ئاشکرادا بێت.

ماددەى سەدو بیستو دوو:

دامەزراندنى دادگاى تایبەت یان نائاسایى لە هەرێمدا قەدەغەیە.

ماددەى سەدو بیستو سێ:

یاسا ئەو دادگا تایبەتمەندانە ڕێکدەخات کە تایبەتن بە تەماشاکردنى ئەو تاوانانەى شێوازى سەربازیان هەیە و لە کەسانی سەر بە هێزى پێشمەرگە و هێزى ئاسایشى ناوخۆ ڕوودەدەن، هەروەسا ئەو تاوانانەى لەنێوان کەسانى سەر بە هێزى پێشمەرگە و کەسانى سەر بە ئاسایشى ناوخۆن ڕوودەدەن.

ماددەى سەدو بیستو چوار:

یەکەم: ناکرێت ئەو حوکمانەى تایبەتن بە بارى کەسیەتی ئاینێک بەسەر کەسانى سەر بە ئاینێکى دیکەدا بسەپێندرێن.

دووەم: ئەو خەڵکانەى سەر بە ئایین و ئایینزاى جیاوازن، وەک مەسیحى و ئێزدى و کەسانى دى، ئەنجومەنى روحانى تایبەت بە خۆیان دادامەزرێنن و کار بە حوکمى تایبەت بە بارى کەسیەتى خۆیان دەکەن کە بە یاسا دیاریدەکرێت و دادگاى تایبەتى بارى کەسیی تەماشایان دەکات.

سێیەم: حوکمى ئەو یاسایانەى کە تایبەتن بە بارى کەسیەتى ناموسوڵمانان جێبەجێ دەکرێت تا ئەو کاتەى یاسایەکى تایبەت بە بارى کەسیەتى ناموسڵمانان پەسەند دەکرێت

ماددەى سەدو بیستو پێنج:

ناشێت دەقێکى یاسایى ڕێگا لە دادگا بگرێت کە ئەو داوایانەى لەو یاسایە پەیدا دەبن، تەماشا نەکرێن.

ماددەى سەدو بیستو شەش:

ناشێت دەقێکى یاسایى ڕێگا لە تانەدان لە کارێک یان بڕیارێکى کارگێڕى بگرێت.

ماددەى سەدو بیستو حەوت:

یاسا بێلایەنى دەزگاکانى بەڕێوەبردن دەستەبەر دەکات وسزاى ئەو کەسانەش دەدات کە زێدەڕەوى لە بەکارهێنانى دەسەڵاتیان دەکەن.

ماددەى سەدو بیستو هەشت:

هەر کەسێک زەرەرمەند بێت بە هۆى هەڵسوکەوت یان کردەوە یان کەمتەرخەمى کەسێکى سەر بە دەزگا یان دەستەیەکى حکومى لە کاتى جێبەجێکردنى ئەرکەکانیا، مافى خۆیەتى داواى قەرەبووکردنەوە لەو دەزگاو دەستەیە بکات.

ماددەى سەدو بیستو نۆ:

بڕیارى دادوەرى دەبێ جێبەجێ بکرێت و سەرپێچیش لە جێبەجێکردنی یان دواخستنى جێبەجێکردنی تاوانە و کەسى بەرپرسیش دەبێت بە پێى یاسا سزا بدرێت. ئەگەر تۆمەتپێکراو کارمەندێکى گشتى بێ یان خزمەتێکى گشتى پێ سپێردرابێت، ئەوا جگە لە سزاى یاسایى، لەسەر فرمانەکەشى لادەبرێت و کەسى بڕیاربۆدراو راستەوخۆ دەتوانێ داواى قەرەبووکردنەوە لە دادگاى تایبەتمەد بکات و حکومەتى هەرێمیش بەرپرسە لە قەرەبووکردنەوەى زەرەرمەند.

دووەم: ئەنجومەنى دادوەرى

ماددەى سەدو سى:

دەسەڵاتى دادوەرى لە هەرێمدا سەربەخۆیەو لە ئەنجومەنى دادگاو دادگاى دەستوورى و دادگاى پێداچوونەوە( تەمییز)و ئەنجومەنى ڕاوێژکارى(شورا)و دەستەى سەرپەرشتى داد و دەزگاى داواکارى گشتى و دادگاکان بە پایەى جۆراوجۆریانەوە، پێکدێت، شێوەى پێکهاتەو مەرج و کارڕایى دامەزراندنى ئەندامانى و بەرپرسیارێتیان بە یاسا ڕێکدەخرێن.

ماددەى سەدو سیو یەک:

یەکەم: ئەنجومەنى دادوەرى لە سەرۆکى دادگاى دەستوورى و جێگرێکى و سەرۆکى دادگاى پێداچوونەوە( تەمییز) و یەکێک لە جێگرانى و سەرۆکى دەستەى سەرپەرشتى دادوەرى و سەرۆکى داواکارى گشتى و سەرۆکى دادگاکانى هەڵچوونەوە(ئیستیناف) لە ناوچەکانى هەرێم، پێکدێت.

دووەم: ئەنجومەنى دادوەرى بەپێى یاسا بەڕێوەبەرایەتى کاروبارى دادگا و سەرپەرشتى دەزگا دادوەرییەکان و دەستەبەرى سەربەخۆییان دەکات.

ماددەى سەدو سیو دوو:

یەکەم: دەسەڵاتى دادوەرى بودجەى تایبەت بەخۆى دەبێت و بە بودجەى هەرێمەوە هاوپێچ دەکرێت.

دووەم: ئەنجومەنى دادوەرى ساڵانە پرۆژەى بودجەى دەسەڵاتى دادوەرى ئامادە دەکات و دەیخاتە بەردەم پەرلەمانى کوردستان – عێراق تا بڕیارى لەسەربدات، بەمەرجێک ژمارە کۆتاییەکەى لە ناو بودجەى ساڵانەى هەرێمدا دابنرێت.

سێەم: دادگاى دەستوورى

ماددەى سەدو سیو سێ:

کوردستانى عێراق دادگایەکى باڵاى بەناوى "دادگاى دەستووریى کوردستان" دەبێت کە بە یاسا دادەمەزرێت.

ماددەى سەدو سیو چوار:

یەکەم: دادگاى دەستوورى کوردستان لە حەوت{ چاکترە پێنج بن، چونکە حەوت زۆرە}ئەندام پێکدێت بە سەرۆکیشەوە کە لەو{یاسازانایانە هەڵدەبژێردرێن کە لە بوارى یاسازانیندا دیارو چالاک بن و کۆى کارکردنیان لە بوارى مامۆستایەتى یاسا و دادوەریى وپیشەى پارێزەریى، لە بیست سالڕ کەمتر نەبێت.}دادوەرو مامۆستایانى یاسا و پارێزەرانە هەڵدەبژێردرێن کە کۆى کارکردنیان لە بوارى دادگا یان یاسایى یان وانەبێژى یاسایی یان پارێزەر، لە بیست سالڕ کەمتر نەبێت.

دووەم: ئەندامانى دادگاى دەستوورى لە لایەن ئەنجومەنى دادوەریى، بە ڕاگۆڕینەوە لەگەلڕ سەرۆکى هەرێمى کوردستان، دیاری دەکرێن.

سێیەم: ئەندامانى دادگاى دەستوورى، دوای پەسەندکردنى ناوەکانیان لەلایەن پەرلەمانى کوردستانەوە، بە فەرمان(مەرسوم)ێک لەلایەن سەرۆکى هەرێم، دادەمزرێن.

ماددەى سەدو سیو پێنج:

دادگا لە نێوان ئەندامەکانى خۆیدا سەرۆکەکەى هەڵدەبژێرێت.

ماددەى سەدو سیو شەش:

سەرۆک و ئەندامانى دادگاى دەستوورى و دادگاى پێداچوونەوە(تەمییز)، پێش دەست بەکاربوون بە ئەرکەکانیان، لە بەردەم سەرۆکى هەرێمى کوردستان – عێراق سوێندى یاسایى دەخۆن و دادوەرانى دادگاکانى دیکەى هەرێم سوێندى یاسایى لە بەردەم سەرۆکى ئەنجومەنى دادوەرى دەخۆن.

ماددەى سەدو سیو حەوت:

دادگاى دەستوورى لەم کارانەى خوارەوەدا تایبەتمەند دەبێت:

یەکەم: لێکدانەوەى دەقى دەستوورى هەرێمى کوردستان.

دووەم: 1- چاودێریکردنى دەستووریەتى یاساکان لە هەرێم لەسەر داواى سەرۆکى هەرێمى کوردستان یان ئەنجومەنى وەزیران یان ئەو کەسەى راستەوخۆ زیانی لێکەوتووە.

2- بڕیاردان لەسەر ڕەوایەتى پەیڕەو و بڕیار و رێنماییەکان، لەسەر داواى ئەو کەسەى راستەوخۆ زیانی لێکەوتووە.

سێیەم: یەکلاییکردنەوەى ئەو تانەى لە داوایەکدا پێشەکەش بە دادگا کراوە سەبارەت بە نا دەستوورییەتبوونى یاسایەک یان ناڕەوایەتى بڕیار یان پەیڕەو یان ڕێنماییەک، دادگاى بابەتەکەش دەبێ سەیرکردنى داواکە دوابخات تا ئەنجامى ئەو تانەلێدانە یەکلادەکرێتەوە.

چوارەم: پەسەندکردنى ئەنجامى هەڵبژاردنە گشتییەکانى سەرۆکى هەرێمى کوردستان و پەرلەمانى کوردستانى - عێراق.

ماددەى سەدو سیو هەشت:

مەرجى ئەندامیەتى لە دادگا و بە ڕێوەبردنى کارەکانى و چۆنیەتى وەرگرتنى داواو و داواکارییەکان، بە یاسا ڕێکدەخرێن

ماددەى سەدو سیو نۆ :

بڕیارەکانى دادگاى دەستوورى یەکلاییەو پیادەکردنیان ئەرکى هەمووانە، ئەگەر دادگا لەکاتى یەکلاییکردنەوەی دەستووریەتى یاسایەک یان ڕەوایەتى پەیڕەو یان ڕێنمایى یان بڕیارێک بە پێچەوانەى دەستوور یان یاسا بدات، دەبێ ئاگادارى دەسەڵاتى پێوەندیدار بکات تا ئەو کارڕاییانەى پێویستن بۆ لابردنى سەرپێچییە دەستوورییەکە یان راستکرنەوەى، ئەنجامبدرێت.

چوارەم: داواکارى گشتى

ماددەى سەدو چل:

داواکارى گشتى نوێنەرایەتى کۆمەڵ دەکات و بەناوى ئەویشەوە داواى گشتی بۆ بەرگریکردن لە مافى گشتى وچەسپاندنى داد دەکات، هەروەسا چاودێری جێبەجێکردنى یاساى سزادان و سەرپەرشتى کاروبارى ڕێکارى دادوەریى و چاودێرى پێشێلکاریەکانى یاساو چۆنیەتى جێبەجێکردنى بڕیارو سزاکان، دەکات.

پێنجەم: ئەنجومەنى ڕاوێژکارى(شورا)

ماددەى سەدو چلو یەک:

ئەنجومەنى راِوێژکارى(شورا)ى هەرێمى کوردستان کە بە یاسا دروست دەکرێت، تایبەتمەند دەبێت بەم ئەرکانەى خوارەوە:

یەکەم: یەکلاییکردنەوەى ئەو تانانەى تایبەتن بە کارڕایى تەمێکردن و دیسپلین و هەموو کارێک پەیوەندی بە ئەرک وخزمەتى فەرمانبەران لە دەزگاکانى حکومەتدا هەبێت.

دووەم: یەکلاییکردنەوەى کێشەى تایبەت بە ناکۆکى دەستداریەتى(تنازع الاختێاێ) لەنێوان وەزارەت و دامەزراو و دەزگاکانى حکومەتی لە هەرێم، لەسەر داواى سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران.

سێەم: ئامادەکردن و داڕشتنى پرۆژەى یاسا لە هەرێم لەسەر داواى سەرۆکى هەرێم یان ئەنجومەنى وەزیران یان وەزارەتە پەیوەندیدارەکان یان ئەو لایەنانەى بە وەزارەتێکى تایبەت نەبەستراونەتەوە.

چوارەم: ڕادەربڕین سەبارەت بەو کێشە یاساییانەى کە لەلایەن وەزارەت و ئەو لایەنانەى بە وەزارەتێک نەبەستراونەتەوە، کە دەخرێنە بەرچاوى، لەگەڵ یەکلاییکردنەوەى ئەو مەسەلانەى کێشەیان لەسەرەو هەردوو لایەن داوای یەکلاییکردنەوەى کردووە، بڕیارى ئەنجومەنیش لەم بارەیەوە دەبێ هەردوولا پیادەى بکەن.

دەروازەى چوارەم

بەڕێوەبەرایەتی خۆجەیی و ئەنجومەنى شارەوانیەکان

ماددەى سەدو چلو دوو:

دابەشکردنى یەکە بەڕێوەبەرایەتیەکانى هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى پارێزگا و قەزا و ناحیە دەبێت، دروستکردن و دەستنیشانکردن و گۆڕینى مەڵبەندەکانیان و دیاریکردن و گۆڕینى سنوورەکانیان ولێکدابڕان ولکاندنیان بە یەکەیەکى بەڕێوەبەرایەتى دیکەوە، بە یاسا دەبێت.

ماددەى سەدو چلو سێ:

یەکەم: لە بەڕێوەبردنى یەکەیەکى بەڕێوەبەرایەتیەکانى هەرێمى کوردستان (پارێزگا، قەزا، ناحیە) پشت بە پرنسیپى ناناوەندى بەڕێوەبەرایەتى(لامەرکەزیەت) دەبەسترێت وهەریەکەشیان ئەنجومەنێکى خۆجەیى هەڵبژێردراو بە هەڵبژاردنێکى گشتى نهێنى راستەوخۆى دەبێت، شێوەى هەڵبژاردن و دیاریکردنى ئەرک ودەسەڵاتەکانیان، بە یاسا ڕێکدەخرێت.

دووەم: هەموو یەکەیەکى بەڕێوەبەرایەتى لە هەرێمى کوردستاندا ئەنجومەنێکى ڕاپەڕاندنى دەبێت بەسەرۆکایەتى سەرۆکى یەکە بەڕێوەبەرایەتیەکە، شێوەى دامەزراندن و دیاریکردنى دەسەڵات و ئەرکەکانى و پەیوەندى بە ئەنجومەنى خۆجەیى خودى یەکە بەڕێوەبەرایەتیەکەو وەزارەت و دەزگا ناوەندیەکانى کوردستان، بە یاسا دیارى دەکرێن.

ماددەى سەدو چلو چوار:

لە ناوەندى هەر پارێزگاو قەزاو ناحیەو هەرگوندێکیش کە ژمارەى دانیشتوانى سآ هەزار(3000) کەس یان زیاتربن، شارەوانییەکى دەبێت کە کارو ئەرکەکانى لەلایەن ئەنجومەنێکى شارەوانى هەڵبژێردراوەوە بەڕێوەدەبرێن بە مەبەستى پێشکەشکردنى خزمەتگوزارى گشتى بۆ هاوڵاتیان.

ماددەى سەدو چلو پێنج:

یەکەم: ئەنجومەنە خۆجەیى{ ئەنجومەنى پارێزگا}و شارەوانییەکان کەسایەتى مەعنەوى خۆیان دەبێت.

دووەم: هەموو یەکە بەڕێوەبەرایەتی و شارەوانیەک بودجەى سەربەخۆى خۆى دەبێت.

ماددەى سەدو چلو شەش:

لە پێکهێنانى ئەنجومەنى خۆجەیى{ ئەنجومەنى پارێزگا}و شارەوانییەکاندا، ڕەچاوى نوێنەرایەتیکردنى دادوەرانەى ئەو نەتەوانەى لەو یەکە بەڕێوەبەرایەتیە یان شارەوانییەدا دەژین، دەبێ بکرێت، ئەویش بە یاسا رَێکدەخرێت.

دەروازەى پێنجەم

دەستە و کۆمیسیۆنە سەربەخۆکان

ماددەى سەدو چلو حەوت:

یەکەم: بەپێى یاسا ئەم دەستەو کۆمیسیۆنانەى خوارەوە دادەمزرێن:

1. کۆمیسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردن و راپرسى لە هەرێمى کوردستان.{دەستەى باڵاى هەڵبژاردنەکان لە هەرێمى کوردستان}.
2. ئەنجومەنى خزمەتگوزاریى مەدەنى.
3. دیوانى چاودێریى دارایى.
4. دەستەى گشتى دەستپاکى.
5. کۆمیسیۆنى پاراستنى مافى گەل (پۆتسمان)
6. کۆمیسیۆنى تایبەت بە مافى کوردە فەیلییەکان.
7. دەستەى گشتى بۆ سەلامەت و چاکیى بەرهەمە خۆیى و هێنراوەکان.

8- دەستەى سەربەخۆى کوردستان بۆ ڕاگەیاندن و پێوەندیکردن.

دووەم: پێکهێنانى ئەم ئەنجومەنەى خوارەوە بە یاسا دەبێت:

1. ئەنجومەنى راوێژکارى بۆ کاروبارى دارایى و کۆمەڵایەتى.
2. ئەرکى ئەم ئەنجومەنە پێشکەشکردنى ڕاوێژکاریە لە کاروبارى دارایی و کۆمەڵایەتیدا بە سەرۆکایەتى هەرێم و پەرلەمانى کوردستان و ئەنجومەنى وەزیرانە.

ماددەى سەدو چلو هەشت:

ئەو دەستەو کۆمیسیۆنانەى بەپێى برگەى یەکەمى ماددەى سەدو چلو حەوت دادەمەزرێن، لەژێر چاودێرى پەرلەمانى کوردستان دەبن، ئەوش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

دەروازەى شەشەم

حوکمە داراییەکان

ماددەى سەدو چلو نۆ:

یەکەم: دانانى باج یان فەرمانە(رەسم)و دەستکاریکردن یان لابردنیان یان خۆشبوون لە کەسێک بە دانیان بە یاسا دەبێت، کەسیش داواى ئەرکێکى دى لێ ناکرێت ئەگەر بە یاسا نەبێت.

دووەم: کەسانى کەم دەرامەت لە باجدان دەبووردرێن تا ژیانێکى ئاساییان بۆ مسۆگەربکرێت، ئەویش بە یاسا ڕێکدەخرێت.

ماددەى سەدو پەنجا:

داهاتەکانى هەرێمى کوردستان لەمانەى خوارەوە پێکدێن:

یەکەم: دەسکەوتى باج و فەرمانە(رەسم)و کرێى خزمەتگوزارى شوێنە گشتییەکان و داهاتى دەزگاو کۆمپانیاو بەرژەوەندیە گشتییەکان لە هەرێمدا، لەگەڵ خەرجى وەرگرتن و بەڕێوەبردن و کۆکردنەوەى باج وفەرمانە(رەسم)ى گومرک وهى دیکەش کە داهاتى حکومەتى یەکگرتوون لە هەرێمى کوردستاندا. .

دووەم: دەسکەوتى وەبەرهێنانى سامان و کەرەسە سروشتییەکان لە هەرێمدا.

سێیەم: ئەو بەخشراو و دیارییانەى بە حکومەتى هەرێم دەدرێن.

چوارەم: قەرزە ناوخۆیى و دەرەکییەکانى تایبەت بە هەرێمى کوردستان.

پێنجەم: بەشى هەرێم لە دەسکەوتى سامانى نەوت و گازو فەرمانە(رەسمى)ى گومرگ و داهاتە فیدرالییەکانى دیکە.

ماددەى سەدو پەنجاو یەک :

ساڵى دارایى بە یاسا دیارى دەکرێت.

ماددەى سەدو پەنجاو دوو:

یەکەم: لە هەموو ساڵێکى داراییدا یاسایەکى تایبەت بە بودجەى هەرێمى کوردستان پەسەند دەکرێت کە داهات و خەرجە خەمڵێنراوەکان لەخۆدەگرێت.

دووەم: پرۆژەى بودجەى ساڵى دارایى سآ مانگ بەر لە کۆتاییهاتن بە ساڵى دارایى، پێشکەش بە پەرلەمانى کوردستان – عێراق دەکرێت.

سێیەم: لەحاڵەتى دواکەوتنى ئامادەکردن یان پێشکەشکردنى پرۆژەى بودجەى هەرێم لە سەرەتاى ساڵى داراییدا، لەبەر هەر هۆیەک بێت، حکومەتى هەرێم بۆ هەرمانگێک بە رێژەى 1/ 12 ئیعتمادى پەسەندکراوى بودجەى ساڵى دارایى پێشوو، خەرج دەکات.

دەروازەى حەوتەم

حوکمە کۆتاییەکان

ماددەى سەدو پەنجاو سێ:

سەرۆکى هەرێم و سەرۆکى پەرلەمانى کوردستانى عێراق و ئەندامانى پەرلەمان و سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران وجێگرەکەى و وەزیرەکان و دادوەرو داواکارانى گشتى و جێگرەکانیان و خاوەن پایە تایبەتەکان و بەڕێوەبەرە گشتییەکان و ئەوانەى پایەى ئەوانیان هەیە، ناکرێت شتێک لە ماڵى گشتى بکڕن یان بە کرێى بگرن یان شتێکى خۆیان بەکرێ بە دەزگایەکى حکومەتى بدەن یان پێى بیفرۆشن یان ڕێککەوتنى راستەوخۆ یان بە هۆى کەسێکى کەوە لەگەڵیا ببەستن یان پابەند بن وەک هێنەر یان بەڵێندەر.

ماددەى سەدو پەنجاو چوار:

کار بە دەقێکى دەستووری یان بە یاسایەکى فیدرالى ناکرێت کە لە دەسەڵاتە تایبەتمەندیەکانى دەسەڵاتى یەکگرتوو نەبێت و ببێتە هۆى کەمکردنەوەى دەسەڵاتەکانى هەرێمى کوردستانى – عێراق، مەگەر پەرلەمانى هەرێم پەسەندى بکات و گەلى هەرێمى کوردستانیش، لە راپرسییەکى گشتیدا بە زۆرینەى دەنگى بەشداربووان، دەنگی بۆ بدات.

ماددەى سەدو پەنجاو پێنج:

یەکەم: ئەو زەویانەى لە هەرێمى کوردستاندا چارەسەرکردنیان تەواونەبووە یان ئەوانەیان کە بڕیارى کۆتایى چارەسەریان نەدراوە، بڕیارى ماددەى دوانزەى یاساى چاکردنى کشتوکاڵى ژمارە 117ى ساڵى 1970 دەیانگرێتەوە، جێبەجێکردنى بڕیارى ماددەى هەشت لە یاساى ژمارە 90ى ساڵى1975 ڕادەگیرێت.

دووەم: دادگاکان تایبەتمەند دەبن بە سەیرکردنى داواى قەرەبوکردنەوەى مافى ئەو زەویانەى پێشتر لەلایەن حکومەتەوە بەمەبەستى سوودى گشتى دەستیان بەسەرداگیراوە و بڕیارەکانى بڕگەى یەکەمى سەرەوە کە هێشتا مافى پێوەندیدار لەلایەن لیژنە تایبەتمەندەکانەوە جێگیر نەکراون.

ماددەى سەدو پەنجاو شەش:

دادگاى پێداچوونەوە"تەمییز"ى هەرێمى کوردستان جگە لە تایبەتمەندییە ئاساییەکانى خۆى، دەقەکانى ئەم دەستوورە لێکدەداتەوە و نادەستووریەتى یاساو بڕیارو پەیرَەو و ڕێنماییەکان لەو داوایانەى خراونەتە بەردەم دادگا ڕادەگەیەنێت، تا دادگاى دەستوورى لە کوردستاندا دادەمەزرێت.

ماددەى سەدو پەنجاو حەوت:

یاسا لە رۆژنامەى فەرمى هەرێمى کوردستان – عێراق "وەقائعى کوردستان"{ هەرێمى کوردستان} بڵاودەکرێتەوە و لەرۆژى بڵاوکردنەوەی کاری پێدەکرێت، مەگەر دەقێک بە پێچەوانەى ئەوەوە هەبێت.

ماددەى سەدو پەنجاو هەشت:

ئەم دەستوورە، دواى قایلبوونى زۆربەى دەنگدەرانى گەلى هەرێمى کوردستان – عێراق لە ڕاپرسییەکى گشتیدا، بە پەسەندکراو دادەنرێت.

ماددەى سەدو پەنجاو نۆ:

یەکەم: سەرۆکى هەرێم و ئەنجومەنى وەزیران پێکەوە یان نیوەى ژمارەى ئەندامانى پەرلەمان دەتوانن پێشنیازى هەموارکردن لەم دەستوورەدا بکەن، بەمەرجێک ئەو هەموارکردنە نەبێتە هۆى دەستکاریکردنى سستمى کۆماریى پەرلەمانیى دێموکراسى لە هەرێم و گۆڕینى یەکیەتیى خاکەکەى.

دووەم: پەرلەمانى کوردستان – عێراق بە رێژەى دوو لەسەر سێی (2/3) ژمارەى ئەندامانى بڕیار لەسەر پێشنیازەکە دەدات.

سێیەم: ڕاپرسى مافێکى ڕەواى هاووڵاتیانى کوردستانە و لە %25 ى ئەوکەسانەی مافى دەنگدانیان لە هەرێمدا هەیە دەتوانن داواى ڕاپرسى بۆ بابەتێکى دیاریکراو بکەن، بەمەرجێک بە یاسا ڕێکبخرێت و ئەنجام بدرێت.

چوارەم: دواى تێپەربوونى شەست رۆژ بەسەر پەسەندکردنى ئەو هەموارکردنە لەلایەن گەلى هەرێمى کوردستان لە ڕاپرسییەکى گشتیدا، هەموارکردنەکە جێبەجێ دەکرێت.

ماددەى سەدو شەست:

لە رۆژى پەسەندکردنى ئەم دەستوورە لە ڕاپرسییەکى گشتیدا، دەستوورەکە جێبەجێ دەکرێت و سەرۆکى هەرێم بۆ ماوەى دە رۆژ لە رۆژنامەى فەرمى (وەقائیعى کوردستان){ هەرێمى کوردستان} بڵاوى دەکاتەوە.

تێبینى: وەرگێڕانى ئەم پرۆژەى دەستوورە لە زمانى عەرەبییەوە بۆ کوردى لە 11 ئەیلولى 2006 تەواوکرا.

دکتۆر نورى تاڵەبانی

بە ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال دەوڵەتى عێراق دەبێ داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات

2007-09-30T12:38:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى

رژێمى بەعس کۆمەڵە تاوانێکى گەورەى دژ بە گەلى کوردستان ئەنجامداوە، بەشێک لەو تاوانانە دەچنە خانەى تاوانى جێنۆسایدەوە، چونکە بە مەبەستى لەناوبردن وقڕکردنى کۆمەڵە کەسانێک ئەنجامدراون. تاوانى جێنۆساید تاوانێکى دژ بە مرۆڤایەتییە، زۆر جاران بووەتە هۆى کوشتنى کۆمەڵە کەسانێک بە رەگەز یان بە ئایین یان لەبەر هەر هۆێکى دیکە جیاوازیى و تایبەتمەندیەتى خۆیان هەبووە و وەک کەمینە تەماشا کراون. ئەو کەسانەى ئەم جۆرە تاوانانە ئەنجامدەدەن دەبێ سزاى توند بدرێن، ئایا ئەنجامدەرى سەرەکى(فاعل اێلی) بن، یان هاوکار(شریک)، کەسانێکى ئاسایى بن، یان کاربەدەست و پیاوى دەوڵەتى، ئایا ئەو تاوانانە بە مەبەستێکى سیاسى یان کۆمەڵایەتى یان ئایینى، یان بە مەبەستێکى دیکە ئەنجام درابن. تاوانى جێنۆساید تاوانێکى نێو دەوڵەتى یە، کۆمەڵەى گشتى نەتەوە یەکگرتووەکان لە پەیماننامەێکى نێو دەوڵەتی لە ساڵى 1948 ئەو تاوانەى مەحکوم کردووە. بە پێى ئەو پەیماننامە نێو دەوڵەتییە، تۆمەتباران بە ئەنجامدانى تاوانى جێنۆساید لەبەردەم دادگەیەکى نێو دەوڵەتى یان دادگایەکى نێوخۆیى دەبێ دادگایى بکرێن.
تاوانى ئەنفال یەکێکە لەو تاوانانەى دەرهەق بە گەلێکى ژێر دەستە ئەنجامدراوە و بووەتە هۆى کوشتن و لەناوبردنى نزیکەى دوو سەد هەزار کەسى سڤیلى بێگوناە، کە بەشى زۆریان لە بیابانەکانى نزیکى سنوورى عێراق و سعودیە زیندە بەچاڵکراون. هۆى لەناوبردنى ئەو هەموو خەڵکە لەبەر ئەوە نەبووە چەکیان دژ رژێم هەڵگرتبێ، بەڵکو لەبەر ئەوە بووە بە رەگەز کورد بوون. بەشێکى زۆر لەو خەڵکانە دێهاتیى بوون، یان لە کۆمەڵگا زۆرەملێیەکان ژیانى کوێرەوەرى و بەدبەختیان بەسەردەبرد. کوشتنى ئەو هەموو خەڵکە بە گەنج و پیرو پەککەوتە و ژن و پیاو و منداڵەوە، بە مەبەستى لەناوبردنیان بووە وەک بەشێک لە گەڵێکى ژێردەستە. ئاسەوارى ئەو تاوانە گەورەیە هەموو خێزانەکانیانى گرتووەتەوە، چونکە ئەوانەى بەر شاڵاوى ئەنفال نەکەوتبوون نەیاندەزانى کەسو کاریان ماون یان کوژراون، ئەوەش کێشەى کۆمەڵایەتى گەورەى لێپەیدا بوو. بەشێک لە ئەنفالکراوەکان کە پیرو پەککەوتە بوون، رژێم ڕِِِێگاى گەڕانەوەى دابون، بەچاوى خۆیان ئەو هەموو کارەساتانەیان بینبوو، ئەوانە شایەتحاڵ بوون بۆ ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە.
تاوانى ئەنفال دەچێتە رێزى تاوانى جێنۆسایدە گەورەکانى جیهان، وەک بەکۆمەڵ کوشتنى ئەرمەنەکان لە کاتى جەنگى جیهانى یەکەم و کوشتنى چەندەها ملیۆن جو لە ئەوروپا لەلایەن نازیەکانەوە. ئەو دادگەیەى دادگایی سەرانى رژێمى بەعس دەکات دەبێ هەموو ئەو کەسانەى بە شێوەیەک لە شێوەکان بەشداریان لە تاوانى ئەنفال کردووە، دادگایى بکات، ئەنجامدەرى سەرەکى بن یان هاوکار، عەرەب بن یان کورد.
ئێمەى کورد هەرچەندە بەدرێژایى مێژوو زوڵم و ستەمى زۆرمان لێکراوە، بەڵام زۆرجاران نەمانتوانیوە بە شێوەێکى گونجاو بیانخەینە بەرچاو ڕِاى گشتى جیهان. سەبارەت بە دادگەییکردنى ئەو تاقمەى تاوانى ئەنفالیان دراوەتە پاڵ، چاکتربوو چەند پسپۆرێکى شارەزاى نێو دەوڵەتى لە بوارى تاوانى جێنۆساید و تاوانى دژ بە مرۆڤایەتى وچۆنیەتى رەفتارکردن لەبەردەم ئەو داداگەیە، هاوکارى ئەو پارێزەرە کوردانە بکەن، کە ئەوەش ئەرکى وەزارەت و دەزگا پەیوەندیدارەکانى کوردستان بوو. تۆمەتى ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال تۆمەتێکى سیاسیی یە بەڵام لە قاڵبێکى قانوونی. لەبەر ئەوەى سەرجەم دەزگا سەرکوتکەرەکانى رژێم و حیزبەکەى، لەگەڵ بەشی زۆرى دەزگاکانى دیکەى بەشداریان لە ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە کردووە، بە سەربازى و مەدەنییەوە، بۆیە هەموو بەرپرسن. لە ڕووى قانوونییەوە دەوڵەتى عێراق بەرپرسە لە ئەنجامدانى تاوانى ئەنفال و لە ئاکامەکانی. هەموو دەزانین کە دەوڵەتى عێراق بەرپرسە لە دانەوەى قەرزەکانى رژێمى بەعس و بەردەوامیشە لە دانەوەى ئەو قەرزانە بە دەوڵەت و کۆمپانیاو تاکە کەسانیش لە دەرەوەى عێراق، ئەمە لە حاڵەتێکدا کە بەشى هەرە زۆرى ئەو قەرزانە لەو جەنگانە سەرفى کردووە کە بە ناهەق بەرپاى کردبوون، بەشێکى دیکەى ئەو قەرزانە بۆ سەرکوتکردنى گەلى عێراق بەکارى هێناون. هەندێ لەو دەوڵەتانە بە مینەتێکى زۆرەوە دەست لە هەموو یان لە بەشێک لەو قەرزانە هەڵدەگرن. کەواتە هەمان دەوڵەت دەبێ بەرسیار بێ لە قەربووکردنەوەى ئەو کەسانەى بە کۆمەڵ لە تاوانى ئەنفالدا کوژراون و لەناو براون. بەرپرسیارانى حکومەتى بەغداو هەوادارانیان دەڵێن رژێمى بەعس جیاوازى لە کوشتنى کورد و عەرەب و لە کاولکردنى شارو دێهاتەکانى عێراق نەکردووە. بە داخەوە ئەوانە ئەو راستیە لەبیر دەکەن کە تاوانى ئەنفال بە مەبەستى لەناوبردنى گەلی کورد ئەنجامدراوە و بەشى زۆرى دەزگاکانى دەوڵەتى بەشداریان تێداکردووە. پرسیارەکەمان لەوەدایە، بۆ دەبێ حکومەتى عێراق بەرپرس بێ لە دانەوەى قەرزەکانى رژیمى بەعس بەو دەوڵەت و لایەن و کەسانەى لە دەرەوەن و بەشێکیان هاوکارى رژێمیان کردووە لە بەرپاکردنى جەنگەکانى و سەرکوتکردنى گەلى عێراق، بەڵام هەمان دەوڵەتى عێراق بەرپەرس نییە لە قەرەبووکردنەوەى کەسوکارى ئەنفالکراوەکان تەنیا لەبەر ئەوەى بەناو عێراقى بوون؟
نازیەکان لە ئەڵمانیاى هیتلەرى و لە ئەوروپادا چەند ملیۆن جولەکەیان کوشت ولەناوبرد، دەبوو حکومەتى ئەڵمانیاى پاش نەمانى رژێمى نازى (حکومەتى ئەدیناوەر) بەرپرس نەبێ لە تاوانەکانى هیتلەر، چونکە بەشدارى لە ئەنجامدانى ئەو تاوانانە نەکردبوو، بەڵام ئەو حکومەتە قەرەبووى جوەکانى ئەڵمانیاى کردەوە، لەگەڵ قەربووکردنەوەى ئیسرائیل بە دەیان ملیار مارک لە ماوەى دە ساڵدا و ئیسرائیلى بە میراتگرى ئەو جوولەکانەى ناساند کە لە لایەن نازیەکانەوە کوژرابوون. حکومەتى ئێستاى عێراق قەرزى بەعس دەداتەوە، بەڵام خۆى بێ دەنگ دەکات سەبارەت بە قەرەبووکردنەوەى کەسوکارى ئەنفالکراوەان. دەوڵەتى ئەڵمانیاى پاش نەمانى رژێمى نازى داواى لێبوردنى لە جووەکانى دونیاو لە ئیسرائیل کرد. بە هەمان شێوە دەوڵەتى عێراقى پاش نەمانى رژێمى بەعسى دەبێ ئەویش داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات بە هۆى ئەنجامدانى ئەو تاوانە گەورەیە. داواى لێبوردن دەبێ بەناوى دەوڵەتى عێراقەوە بێ، بۆیە دەبێ بە بڕیارێکى پەرلەمانى عێراق ئاراستەى گەلى کوردستان بکرێت. داواى لێبوردن ئەگەر بە نامەێکى سەرەک وەزیران یان بە بڕیارێکى حکومەتى عێراق بێ، ئەو ئاکامە قانوونیەى نابێ، چونکە حکومەتی داهاتوى عێراق دەتوانێ خۆى پابەند نەکات بە بڕیارى حکومەتى پێشووتر، ئەمەش لە بوارێکى تێکەدا لە عێراق ڕوویداوە. لە 26ى حوزەیرانى ساڵى 1966 حکومەتى عەبدولرەحمان بەزاز بەیاننامەێکى پەسەندکردو بڵاویکردەوە بۆ چارەسەرکردنى مەسەلەى کورد لەو دەمەدا، بەڵام حکومەتى ناجى تالیب، کە پاش حکومەتى بەزاز هاتە سەر حوکم، پاشگەز بووەوە لەو بەیاننامەیە.
لە کۆنفرانسێکدا دەربارەى تاوانى ئەنفال لە مانگى نیسانى 2002 لە هەولێر بەسترابوو، پێشنیازێکم بەو شێوەیە خستە بەرچاو بەشداربوانى کۆنفرانسەکە، کە حکومەت و پەرلەمانى هەرێمى کوردستان پاش ڕووخانى رژێمى بەعس، دەبێ داوا لە حکومەتى عێراق بکات، داواى لێبوردن لە گەلى کوردستان بکات بەناوى دەوڵەتى عێراقەوە، هەروەها قەرەبووى کەسوکارى ئەنفالکراوەکانیش بکاتەوە. پێشنیازەکە لەلایەن بەشداربووانى کۆنفرانسەکە پەسەندکرا، بەڵام ئەوا زیاتر لە چوار ساڵە رژێمى بەعس نەماوە، هیچ داوایەک بە ناوى پەرلەمانى کوردستانەوە ئاراستەى پەرلەمانى عێراق نەکراوە. جارێکى دى ئەم پێشنیازەم خستەوە بەردەم پەرلەمانى کوردستان لەو کۆبوونەوەی لە مانگى ئایارى 2007 بۆ گوفتوگۆکردن لەسەر تاوانى ئەنفال، بەسترابوو، ئومێدەوارم ئەمجارەیان بە جیددیەتەوە تەماشاى بکرێت.
کاتى ئەوە هاتووە لایەنى کوردستانى لە "موجامەلە"ى سیاسى دووربکەویتەوە و داواکاریەکانى گەلەکەمان بە ڕوونى وڕاِشکاوانە بخاتە بەرچاو دەسەڵاتدارانى عێراق. ئەگەر داواکاریە ڕەواکانى گەلەکەمان ئەمڕۆکە جێبەجێ نەکرێن، سبەینێ کە حکومەتى بەغدا بە هێزترو بە تواناتر بێ هەر ئاوڕیانِ لێ ناداتەوە. خۆشمان بەرپرسین لەوەى تا ئێستا ئەو جۆرە داواکاریانەى گەلەکەمان بە فەرمى نەخستووەتە بەرچاو حکومەتى بەغدا، لەکاتێکدا باش دەزانین هیچ لایەنێک دان بە داواکاریەکانى ئێمەدا نانێ ئەگەر خۆمان بە جیددیەتەوە داواى نەکەین. بۆ نموونە، جێبەجێکردنى بڕگەکانى مادەەى 58 قانوونى کاتى بەڕێوەبردنى دەوڵەتى عێراق و ماددەى 140 ى دەستوورى عێراق دواکەوتون. هۆیە سەرەکیەکەى ئەوەیە کە لەسەرەتاوە لەگەڵ حکومەتى عەللاوى وحکومەتى جەعفەرى سوور نەبووین لەسەر داواى جێبەجێکردنیان لەو ماوەى بۆیان دیاریکراوە و بڕوامان بە بەڵێن و قسەکانیان بووە. جێبەجێ نەکردنى بەشى هەرە زۆرى بڕگەکانى ماددەى 140 قسەى زۆرى لەسەرکراوە، بەڵام وا نزیک دەبینەوە لە کۆتایى ساڵى 2007، بەو بۆنەوە ئێستا باس لە دواخستنى جێبەجێ کردنى دەکرێت! لەو باوەڕەدام هەتا ئەگەر جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە بۆ چەند ساڵێکى دیکەش دوابخرێت، بەڵام ئەگەر دەست بە جێبەجێکردنى بە شێوەێکى جیددى نەکرێ، ئەو ماددە وەک خۆى دەمێنێتەوە، واتا نووسینێکى سەر کاغەز. دەمێکە وتوومانەو ئێستاش دووبارەى دەکەینەوە، کە کات لە بەرژەوەندى کورد نییە، نەیارانى کورد ئەو راستیە باش دەزانن بۆیە هەموویان، بەڵام هەر یەکە بە شێوازی خۆى هەوڵى دواخستنى جێبەجێکردنى داواکاریەکانى گەلەکەمان دەدەن، لەسەرووى هەمویانەوە جێبەجێکردنى بڕگەکانى ماددەى 140، لەگەڵ چەسپاندنى سیستمى فیدرالیزم لە دەستوورى عێراقدا. لێرەدا دەبێ ئاماژە بۆ پێشنیازەکانى لیژنەى پێداچوونەوەى دەستوورى عێراق بکەین سەبارەت بە جێبەجێکردنى ماددەى 140 و دامەزراندنى "ئەنجومەنى هەرێمەکان". لەپێش پەسەندکردنى دەستوورى عێراق، لە دانیشتنێکى تایبەتدا لەگەڵ سەرکردایەتى سیاسى کوردی لە مانگى تەموزى 2005 بەسترابوو، هەروەها لە کۆبوونەوەێکى تایبەتى پەرلەمانى کوردستان کە چەند رۆژێ پاش ئەو کۆبوونەوەو سەرۆکى هەرێم ئامادەى بوو، ئەو راستیەم خستە بەرچاو کە یەکێ لە سیماکانى سیستمى فیدرالى دابەشبوونى پەرلەمانەکەیەتى بەسەر دوو ئەنجومەندا و لە بەشى هەرە زۆرى دەستوورى دەوڵەتانى فیدرالیدا "ئەنجومەنى پیران"یان "ئەنجومەنى هەرێمەکان"دەسەڵاتی لە "ئەنجومەنى نوێنەران" فراوانترە. لەو یاداشتەى لە سەرەتاى مانگى ئابى 2005 بەناوى لیستى کوردستانیەوە پێشکەش بە لیژنەى ئامادەکردنى دەستوورى عێراق کرابوو ( تەماشاى هەفتەنامەى (دەستوور) بکە، ژمارەى (5)ى رۆژى 4ى ئابى 2005)، ئاماژەی تێدا نەکرابوو بۆ چۆنیەتى وشێوەى دروستکردنى پەرلەمانى عێراق، کە وەک دەڵێن"سەمامى ئەمانە"بۆ هەرێمەکان. تەنیا ماددەیەک تەرخانکرابێ بۆ ئەنجومەنى هەرێمەکان ماددەى (65)ى دەستوورە کە دەڵێ" ئەنجومەنێک بەناوى (ئەنجومەنى یەکگرتوو مجلس الاتحاد) دروست دەکرێت، ئەندامانى نوێنەرى هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى لەچوارچێوەى هەرێمدا نین، شێوازى دروستکردن و مەرجى ئەندامبوون تێیدا، لەگەڵ دەسەڵاتەکانى وهەر کارێک پەیوەندى پێوەى هەبێ، بە قانوون بە دەنگى سێ یەکى ئەندامانى پەرلەمان پەسەند بکرێـت. هەندێ لایەن ئەمڕۆ پێشنیازى "فیدرالیزمى ئیدارى"دەکەن، ئەوەى کە برێمەر پێشنیازى کردبوو! لەبەر ئەوەى لەسەرەتاوە بنەماکانى فیدرالیزم بە ڕوونى لە دەستوورى عێراق نەچسپێنراون، لەسەروى هەمویانەوە کە پەرلەمانەکەى پێکهاتبێ لە دوو ئەنجومەن، یەکێکیان نوێنەرایەتى هەموو گەڵ بکات (ئەنجومەنى نوێنەران)، کە ئێستا هەیەو هەموو دەسەڵاتەکان بەو دراوە، لەگەڵ ئەنجومەنێکى دیکە کە نوێنەرایەتى هەرێم وناوچەکان دەکات، کە تەنیا ماددەى (65)یان بۆ تەرخانکردووە، لیژنەى پێداچوونەوەى دەستوور ئێستا خەریکى دیاریکردنى دەسەڵات وشێوازى دەستنیشانکردنى دیارى دەکات، ئەویش بە بڕیارى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق! پرسیارەکە لەوەدایە ئایا ئەنجومەنى نوێنەران، کە نوێنەرایەتى هەموو گەلى عێراق دەکات وئێستا هەموو دەسەڵاتەکانى بە دەستەوەیەو کوردیش هەمیشە کەمینە دەبێ تێیدا، چۆن دەست لە دەسەڵاتە فراوانەکانى هەڵدەگرێ ودەیدا بەو ئەنجومەنە؟
هەولێر 24 حوزەیرانى 2007
هەفتەنامى (میدیا)، ژمارە (295)، رۆژى 26ى حوزەیرانى 2007.

کێشەى کەرکوک تەنیا بە جێبەجێکردنى ماددەى 140 لەو ماوەى بۆى دیاریکراوە چارەسەر دەکرێ

2007-09-30T12:34:00.000-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى
چەند لایەنێکى سیاسى عێراقى، بە تایبەتى لیستى (العراقیە)ى دکتۆر عەللاوى ولیستى سوننەى عەرەب داواى دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140ى دەستوورى عێراقی دەکەن وسەفیرى ئەمریکا لە UN زەلماى خەلیلزاد پێشنیازی سەرپەرشتیکردنى ئەو دامەزراوە نێو دەوڵەتیە دەکات بۆ چارەسەرکردنى کێشەى کەرکوک. ئەمە یەکەم جار نییە پێشنیازى دواخستنى چارەسەرکردنى کێشەى کەرکوک دەکرێ، چەند لایەنێکى سیاسى دیکەى عێراقى وچەند دەوڵەتێک لە ناوچەکەدا وڕێکخراوای بەناو ناحکومى وڕاپۆرتى بەیکەر – هامڵتن پێشتر هەموویان داواى دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140یان کردووە. جیاوازى لە نێو هەردوو حاڵەتەکەدا گەر هەبێ لەوەدایە ئەمجارەیان لایەنێک کە خۆی بە "دۆستى" کورد دەداتە قەڵەم ئەو پێشنیازەى کردووەو خەریکى لۆبیکردنە تا لایەنى سیاسى دیکە پشتگیرى لە داخوازیەکەى بکەن.
ماددەى 140 دەستوورى عێراق تایبەت نییە بە کەرکوک وناوچە دابڕاوەکانى دیکەى کوردستان، بەڵکو بۆ چارەسەرکردنى کێشەى چەند ناوچەێکى دیکەى عێراق دارێژراوە، کە سنوورى بەڕێوەبەرایەتیان لەسەردەمى حوکمى بەعسدا دەستکاریکراون ودەبێ بە پێى ئەو ماددەیە چارەسەربکرێن.
مادەى 140میکانیزمێکى تایبەتى بۆ چارەسەرکردنى ئەو کێشانە دیاریکردووەو دەبێ لە ماوەێکى دیاریکراودا جێبەجێ بکرێت. ئەو لایەن ودەوڵەتانەى پێشنیازى دواخستنى جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە دەکەن دەزانن ئەو ماددەیە لە دەستووردا هاتووە وماوەى جێبەجێکردنى بۆ دیاریکراوە، بەڵام ڕەوشى ئەمنى لە کەرکوک کە گوایا بووە بە"بەرمیلێکى باروت وچاوڕێى تەقینەوە دەکات!"، لەگەڵ ئەگەرى دەستێوەردانى سەربازى لەلایەن تورکیاوە ئەگەر رێفەراندۆم لە کۆتایى 2007 دا ئەنجام بدرێ بیانووە بۆ پێشنیازەکەیان. هەمووشیان بە ئاشکرا باس لەوە دەکەن کە کورد بۆیە داواى کەرکوک دەکا چونکە چاوى لە نەوەتەکەیەتى ونیازى دامەزراندنى دەوڵەتى کوردى هەیە! پێشنیازەکەیان جگە لەوەى بە پێچەوانەى ماددەى 140ى دەستوورى عێراقیە، قبووڵکردنی دەبێتە هۆى توندو تیژى زیاتر لە کەرکوک وناوچەکەدا، چونکە ئەگەر تا ئێستا زۆربەى دانیشتوانى کەرکوک بە بێ دەنگى مابێتنەوە تەنیا لەبەر ئەوەیە چاوەڕێى جێبەجێکردنى ماددەى 140 دەکەن، کە دەبێ پێش دیسەمبەرى ساڵى 2007 کۆتایى پێ بێت. کەواتە دواخستنى جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە بارى ئەمنى کەرکوک بەرەو خراپتر دەبات، نەک بەو شێوازەى ئەوان پرۆپاگەندەى بۆ دەکەن. دەبێ ئەوەش لەبیر نەکرێ کە بارى ئەمنى لە کەرکوک بەو چەشنە نییە کە ئەو لایەن ودەوڵەتانە ومیدیاى عەرەبى پرۆپاگەندەى بۆ دەکات، بە مەبەستى دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140. لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ چەند ڕێَکخراوێکى بریتانى لە 25 نیسانى 2007 دا لە لەندەن سازکرابوو دەربارەى کێشەى کەرکوک، پرسیارى بەشى زۆرى بەشداربووان دەربارەى بارى ئەمنى لەو شارەدا بوو. وتم بارى ئەمنى لە کەرکوک باش نییەو کەسیش نکوڵى لەوە ناکات، بەڵام لە زۆر جێگاکانى دیکەى عێراق باشترە، وەک بەغداى پایتەخت ورومادى ودیالە وموسل وتکریت. ئەو بارودۆخە خراپەش کە باسى لێدەکرێ هەموو شارى کەرکوک ناگرێتەوە، چونکە لەو بەشەى کە زۆرتر کوردى تێدا دەژى بارى ئەمنى بەو شێوەیە نییە. هێرشى ئێستاى هێزە سەربازى وئەمنییەکانى عێراقى وئەمریکایی بووەتە هۆى ئەوە بەشێک لە گرووپە تێرۆریستیەکان بەغداو ناوچەکانى دیکەى عێراق بەجێبێڵن وڕووبکەنە کەرکوک ودەوروبەرى. میدیاى عەرەبى، تا ڕادەیەکی کەمتر میدیاى جیهانی، هاوکاری ئەو گرووپە تێرۆریستیانە دەکەن بە بڵاوکردنەوە و گەورەکردنەوەى ئەو کارە تێرۆریستیانەى لەو ناوچانەدا دەکرێن.
ماددەى 140دەستوورى عێراق، کە پێشتر ماددەى 58ى قانوونى کاتى بەڕێوەبردنى دەوڵەتى عێراق بوو، بە ڕوونى ڕێگاى چارەسەرکردنى کێشەى کەرکوکى دیاریکردووە. حکومەتى مالکی لە بەندى 22ى بەرنامەى حکومەتەکەیدا جەختى لەسەر پابەندبوونى بە جێبەجێکردنى ئەو ماددە دەستووریە کردووە، بەڵام پرسیار لەوەدایە بۆچى تا ئێستا کارێکى جیددى بۆ جێبەجێکردنى ئەو ماددەیە نەکراوە؟ ئەو بەندەى لە بەرنامەی حکومەتدا هاتووە بۆ تا ئێستا وەک نووسینێکى سەر کاغەز ماوەتەوە؟ ئایا ئەوەى حکومەتى عێراق تا ئێستا جێبەجێى کردووە دەچێتە خانەى جێبەجێکردنى ئەو ماددەیەوە؟ یان چەند لایەنێکى بەرپرس بە پێچ و پەنا هەوڵى جێبەجێ نەکردنى ئەو ماددەیە دەدەن؟ ئەگەر کار بەو جۆرە بڕوا رۆڵى سەرکردایەتى سیاسى کوردى چۆن دەبێ؟ ئەمانە چەند پرسیارێکن لەلاى کەسانێکى زۆر کۆبوونەتەوە وپێویستە ڕوونبکرێنەوە، بەڵام ڕاشکاوانە، بە کار لەسەر ئەرزى واقیع. هەموو دەمێک وتوومانە کات بەسەرچوون لەبەرژەوەندى کوردو جێبەجێکردنى ماددەى 140 نییە. ئەرکى ئێمە ئاگادارکردنەوەى خەڵکە لەوەى دەیبینین و هەستى پێدەکەین. لەگەڵ جەخت لەسەر سەرکردەکان تا بە هەڵوێستى دیارو بەرچاو نەک بە قسەى زارەکى، گوشار بخەنە سەر حکومەتى بەغدا وگوێ بۆ داواکاریە ناڕەواکانى ئەو دەوڵەت ولایەنانە نەگرن کە داواى دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140 دەکەن، بۆ ساڵێک بێ یان زیاتر، بۆ دروستکردنى هەرێمێکى تایبەت بە کەرکوک هەتا بۆ ماوەێکى بەناو دیاریکراو. عەباس بەیاتى دەمڕاستی لیستى"ئیئتلافى شیعە"وبەرپرسى یەکەمى حیزبى ئیسلامى تورکمانى عێراقی، ماوەیەکى کەم پاش پەسەندکردنى دەستوورى عێراق ڕاشکاوانە وتى ماددەى 119ى دەستوور بۆ ناوچەى کەرکوک دارێژراوە! لە کۆنفرانسێکدا لە لەندەن لە کۆتایى مانگى ئەیلولى 2005 دا بەسترابوو دەربارەى مەسەلەى کەرکوک، قسەکانى عەباس بەیاتیم بەبیر بەشداربووان هێنایەوەو وتم هەموو لایەنە سیاسیەکانى عێراقى"دۆست"و نادۆستیان کار بۆ دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140 دەکەن، هەروەها باس لە دروستکردنى هەرێمێکى نوێ لە ناوچەى کەرکوک دەکەن بە پێى ماددەى 119. کەواتە ئەو هەوڵ وتەقەلایانەیان تازە نییە، بەڵام بە بەرنامە کارى بۆ دەکەن، ئێمەش بە قسە کات بەسەردەبەین بێ ئەوەى جێى پەنجەمان دیار بێ.
لە رۆژانامەو میدیاکانى کوردستان ودەرەوەدا دەمێکە بە بەردەوامى بابەتی جۆراوجۆر لەسەر پاشەرۆژى کەرکوک بڵاودەکرێنەوە وبۆچوونى جیاواز دەخرێنە بەرچاو. ئەگەر هەموو لایەک لەسەر شێوەى چارەسەرکردنى کێشەى کەرکوک وناوچە دابڕاوەکانى دیکەى کوردستان کۆک بن، دەبوو بە هەمان شێوە پێکەوە وەڵامى ئەو لایەنانە بدرێتەوە کە هەوڵى دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140ى دەستوور دەدەن، چونکە مەسەلەى کەرکوک مەسەلەێکى نەتەوەیى وچارەنووسازە، بە تەنیا هى کاربەدست ولایەنە سیاسیەکانى کوردستان نییە، بەڵکو هى هەموو کوردە لە هەر جێگاو شوێنێکى ئەم جیهانەدا بێ. کاتێکى زۆر بەسەرچووەو دەبێ خەریکى خۆئامادەکردن بین بۆ بە دەستهێنانى خەرمانێکى بەناو بە پیت وبەرەکەت! هەندێک دەڵێن خەرمانى کەرکوک لە پووش بەولاوە هیچى تێدا بەدى ناکرێ! هەندێکی دیکەش دەڵێن خەرمان تا هەموو دەغڵەکە کۆنەکرێتەوە ناتوانین بڵێین باشە یان خراپ! لە سیاسەتدا، بە تایبەتى بۆ کێشەیەکى گەورەى وەک دیاریکردنى پاشە رۆژى کەرکوک ناشێ چاوەڕێى کۆکردنەوەى هەموو دەغڵەکە بکەین تا بڵێین خەرمانەکەمان بە بڕشتە یان نا؟ مەسەلەى کەرکوک بە شێوەێکى تایبەت تەماشادەکرێ، بۆیە دەبێ بە شێوەێکى تایبەت چارەسەر بکرێ. ئەگەر ئەمجارە بە شێوەێکى ڕەوا یەکلایى نەکرێتەوە، ئەگەرى لە دەستدانى کەرکوک لە ئارادایە. کاتێکى زۆر بە فیڕۆ چووە ودەکرا لەماوەى چوار ساڵى ڕبوردوودا پاشەرۆژى کەرکوک وناوچە دابڕاوەکانى دیکەى کوردستان ئێستا لە دوا قۆناغى چارەسەرکردن بووایا، بەڵام دەبێ تا پێمان دەکرێ هەوڵى چارەسەرکردنى بە شێوەیەکى ئاشتیانە بدەین، بە پێى خودى دەستوورى عێراق کە ماددەى 140 ڕێگاى چارەسەرکردنى دیاریکردووە. سەرکردایەتى سیاسى کوردى دەبێ بە قسەو بە کار سووربوونی خۆیان لەسەر جێبەجێکردنى ماددەى 140 لەو ماوەى بۆى دیاریکراوە بسەلمێنێ لەگەل حکومەتى عێراق ولایەنە سیاسیەکانى عێراقى وبەرپرسە ئەمریکاییەکان. لایەنى کوردستانى ئێستاش سەنگى لەسەر گۆڕەپانى سیاسى عێراقى قورسە وبەبێ بەشداریکردنى ئەو، حکومەتى مالکى دەروخێ وعێراق بەرەو دوارۆژێکى نادیار دەڕوا. ئەو سەنگەى دەبێ بەگەڕخا ئەویش بە ئاگادارکردنەوەى هەموو لایەنە سیاسیە پەیوەندیدارەکان کە دواخستنى جێبەجێکردنى ماددەى 140 لە ئەجیندەى ئەودا نییە. هەروەها کۆمەڵانى خەڵکى کوردستان دەبێ ئاگاداربکرێنەوە لەو هەنگاوانەى دەینێن وداواى پشتگیریان بکات، چونکە بە بێ هاوکارى وپشتگیریکردنى ئەوان سەرکەوتن بە دەست نایەت.
لە کەرکوک کاتى ئەوە هاتووە کوردایەتى پێش حیزبایەتى بخرێت وحکومەتى هەرێمى کوردستان وحیزبە دەسەڵاتدارەکانى کوردستان دەبێ هاوکارى جیددى ماددى ومەعنەوى ئیدارەى کەرکوک بکەن، بە بێ دەستێوەردان لە کاروباری ئیدارەدا.
بەرنامەى حکومەتى مالکى چەند قۆناغێکى دیاریکردووە بۆ جێبەجێکردنى ماددەی 140 کە دەبێ داواى جێبەجێبکردنیان بکرێن، لەسەرووى هەموویانەوە گەڕانەوەى ئەو چوار قەزایەى کە لە ساڵى 1976دا بە بڕیارێکى ناڕەوا لە پارێزگاى کەرکوک دابڕاون. گەڕانەوەى ئەو چوار قەزایە بۆ سەر سنوورى ئیدارەى پارێزگاى کەرکوک گەڕانەوەى کەرکوک بۆ باوەشى کوردستان مسۆگەر دەکات.
ماددەى 140 ئاماژەى تێدا نەکراوە بە بەشداریکردنى نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ چارەسەرکردنى کێشەى کەرکوک بەو شێوەى سەفیرى ئەمریکا لە UN باسى لێدەکات، چونکە جارێ کێشەکە نەگەیشتووەتە ئەو ڕادەى بە پێى ماددەى 140 چارەسەرنەکرێ وپێویست بە بەشداریکردنى ئەو ڕێکخراوە نێو دەوڵەتیە بکات. ئەو پرۆپاگەندانەى سەبارەت بە تێکچوونى بارى ئەمنى کەرکوک بڵاودەکرێنەوە ئەگەر ماددەى 140 جێبەجێ بکرێ بێ بنەمان وبۆ چاوترساندنى کوردە. جێگاى داخە گەر بڵێن هەر کێشەیەک ئەو دامەزراوە نێو دەوڵەتییە دەستى بەسەردا گرتبێ، سەرکەوتنى بە دەست نەهێناوە. کێشەى کەرکوک کێشەێکى ناوخۆییەو پێویستى بە دەستێوەردانى UN نییە، بەڵام هەر دەمێ هەموو بڕگەکانى ماددەى 140 جێبەجێ بکرێن وکار بگاتە سەر ڕێکخستنى پرۆسەى رێفەراندۆم، دەکرێ داواى هاوکارى UNبکرێت تا ئەویش بەشدارى لە ڕێکخستنى ئەو پرۆسە قانوونیە بکات. بەشداریکردنى UN دەبێتە هۆى ئەوە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان پابەند بن بە ئاکامەکانى رێفەراندۆم، هەروەها ئەو دەزگا نێو دەوڵەتییە دەبێتە شایەتحاڵ بۆ مەحکومکردنى ئەو لایەنەى کێشە دروست دەکات، یان بە هەر بیانویەک بێ، بەشدارى لە پرۆسەکە ناکات. ئەم پێشنیازە پێشتر لەو کۆنفرانسەى کە لە لەندەن لە ئەیلولى ساڵى 2005 دا بۆ چارەسەرکردنى مەسەلەى کەرکوک بەسترابوو خراوەتە بەرچاو.
------------------------------------------
هەولێر، 22 ئایارى 2007.
2007

لە بیرەوەریەکانم لە زانکۆى سلێمانى و سەلاحەدین

2007-09-30T10:32:00.001-07:00

دکتۆر نورى تاڵەبانى
لە بەشى زۆرى وڵاتانى دونیادا مامۆستاى زانکۆ بە چاوى رێزەوە تەماشادەکرێ، بەڵام لەسەردەمى حوکمى بەعسدا، بەتایبەتى پاش دامەزراندنى وەزارەتى خوێندنى باڵا، رێکخراوەکانى ئەو حیزبەو دەزگا ئەمنییەکان دەستیان دەخستە نێو کاروبارى زانکۆکانەوە و بەبێ رەزامەندى ئەوان بەرپرسێک دانەدەمەزرا. ئەو کولتورە ئێستاش پەیڕەوى پێ دەکرێت. ماوەى چواردە ساڵ مامۆستا بوم لە چەند زانکۆێکى عێراق و لە هەردوو زانکۆى سلێمانى و سەلاحەدین. لەو ساڵانەدا ڕووداو و بەسەرهاتى سەیرم بینیوە، کە بەشێکیان بەسەرخۆمدا هاتوون. چەند دۆستێکم کە بەشێکیان قوتابیم بوون لە یەکێ لەو زانکۆیانە، بەشێک لەو ڕووداوانەیان گێڕاوەتەوە، چەند جارێک داوایان لێکردوم ئەو ڕووداوانە ڕووناکى بخەمە سەریان، بۆیە لێرەدا بەشێکیان دەگێڕمەوە.
سەرەتاى دامەزراندنم وەک مامۆستا لە زانکۆى بەسرا بوو لە خواروى عێراق. دوو ساڵ لەو زانکۆیە مامەوە، هەستم دەکرد دوورخراومەتەوە و لە "مەنفا"دەژیم، هەرواش بوو. لەگەڵ چەند مامۆستاێکى کورد لەو زانکۆیە بەشى زۆرى کاتەکانمان پێکەوە بەسەردەبرد. پاش دەرچوونى بەیاننامەى 11 ئادارى 1970 کەوتمە هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ کوردستان. لە ئەیلولى ئەو ساڵەدا گوێزرامەوە بۆ زانکۆى بەغدا، پاشان لەسەر داواى خۆم، لە ئەیلولى 1973دا نەقڵى زانکۆى سلێمانى کرام. لەگەڵ سەرۆکى زانکۆ کاک دکتۆر حیکمەت فیکرەت ڕێکەوتین ئەنستیتو(پەیمانگا)ى کارگێڕى بکەینەوە. لە ماوەێکى کەمدا ئەو ئەنستیتووە دامەزرا و خوێندکاران دەستیان بە خوێندن کرد، دەوامیان ئێواران بوو. پاش ئەوە بە "تەفەروغى عیلمى" بۆ ماوەى ساڵێک چوومە بریتانیا. لە پاش دەستپێکردنەوەى شەڕ لە کوردستان، بڕیارى نەگەڕاندنەوەم دا. بەهۆى دواکەوتنم چەند جارێک لەلایەن سەرۆکایەتى زانکۆوە"ئینزاریان"ئاراستە کردم، بەڵام نەگەڕامەوە تا ئەیلولى 1975. لەو ماوەى لە بریتانیا بوم، بە تایبەتى لە ساڵى 1974دا، لێکۆڵینەوەێکى قانوونیم بە زمانى عەرەبى لەسەر سیستمى فیدرالى ئامادەکرد، بە مەبەستى پێشنیازکردنى ئەو سیستمە بۆ پاشەرۆژى کوردستان، چونکە گەیشتبوومە ئەو قەناعەتە کە ئۆتۆنۆمى چارەسەرى مەسەلەى کورد ناکات، ئەوەى حکومەتى ناوەندى بە پێى قانوونى ئۆتۆنۆمى دانى پێدادەنێ، دەتوانێ رۆژى پاشتر لێى پاشگەزبێتەوە. بەڵام سیستمى فیدرالی لە دەستوور دەچەسپێت، چ دەسەڵاتى حکومەتى فیدرالی بێ یان دەسەڵاتى حکومەتى هەرێمەکان، دەستکاریکردنى دەستووریش کارێکى ئاسان نییە. لێکۆڵینەوەکەم دایە نوێنەرى شۆرش لە لەندەن لەو دەمە، بە مەبەستى چاپکردن و بڵاوکردنەوەى.
زانکۆى سلێمانى لە ساڵى 1975 لە بارودۆخێکى زۆر ناخۆش وخراپدا بوو، قسەش هەبوو حکومەت نیازى داخستنی هەیە، هەربۆیە بەشى زۆرى مامۆستا کوردەکان لە هەوڵ وکۆشەشدا بووین لە پێناو پێشخستنى لە ڕووى زانستیەوە و کردنەوەى کۆلێژى تازە. وەزیرى خوێندنى باڵاى عێراقى ئەو دەمە سەردانى زانکۆى سلێمانى کرد، سەرەتا هەندێ هەڕەشەى لە مامۆستاکان کرد کە خۆیان لە حیزبى بەعس دوور دەگرن، بەڵام بە ناچاریەوە دانى بەوەدا نا، لە ڕووى زانستییەوە زانکۆى سلێمانى دووەم زانکۆیە پاش زانکۆى موسل. لەو ماوەدا هەوڵ دەدرا بۆ کردنەوەى چەند کۆلیژێکى نوێ، بەتایبەتى کۆلێژى کارگێڕی و ئابوورى لەگەڵ کۆلێژى پزیشکى. لە پایزى 1976دا لیژنەێکى تایبەتى لە وەزارەتى خوێندنى باڵاى عێراقیەوە هاتە سلێمانى بۆ دیراسەکردنى کردنەوەى کۆلێژى کارگێڕى و ئابوورى. سەرۆکى لیژنەکە، دکتۆر عەلى خەلەف دەمناسى، چونکە پێشتر مامۆستام بوو لە کۆلێژى قانوون لە زانکۆى بەغدا، ئەندامانى لیژنەکەش سەرۆکى بەشەکانى کارگێڕى و ئابوورى بوون لە زانکۆکانى بەغدا و موستەنسرییە، ئەوانیشم دەناسی، چونکە لەو کۆلێژانە دەرسم دەوتەوە پێش ئەوەى بچمە سلێمانى. لیژنەکە ڕاپۆرتێکى باشی بە وەزارەت پێشکەش کردبوو، بەڵام وەزارەت ڕێگاى بە کردنەوەى بەشى ئابوورى نەدا. لەسەر داواى سەرۆکى زانکۆ، دکتۆر تاریق ئامێدى، ماوەیەک بوم بە سەرۆکى بەشى کارگێڕى، سەرۆکى زانکۆش راگڕى کۆلێژەکە بوو بە وەکالەت. کۆلێژەکە سەقامگیر بوو، بەشێک لە مامۆستاکانى لە بەغداوە هەفتانە دەهاتن بۆ دەرس وتنەوە.
پێنج کۆلێژى زانکۆى سلێمانى ڕاگریان نەبوو، لەوەدەچێ سەرۆکى زانکۆ ناوى پێنج مامۆستاى پێشنیازکردبێ بۆ وەزارەت، تا بکرێن بە ڕاگرى ئەو پێنج کۆلیژە. بە بێ ئاگاداری و پرسپێکردن، سەرۆکى زانکۆ ناوى منیشى پێشنیازکردبوو بۆ ڕاگرى کۆلیژى کارگێڕى، ئەوانى دیکە دکتۆر خەسرەو شاڵى بۆ ڕاگرى کۆلێژى کشتوکاڵ، خوالێخۆشبوو دکتۆر کامل بەسیر بۆ ئاداب، دکتۆر نەوزاد عەتار بۆ کۆلێژى پزیشکى و دکتۆر فوئاد کەمالەدین کە عەرەب بوو، بۆ کۆلێژى ئەندازیارى. بە پێى قانوون، پلەى زانستى ڕاگر دەبوو پرۆفیسۆر یان پرۆفیسۆرى یاریەدەر بێ، من و دکتۆر فوئاد ئەو پلە زانستیەمان هەبوو، بەڵام وەزارەتى خوێندنى باڵاى عێراقى ناوى منى رەتکردبووەوە. کاتێ هەواڵى پێشنیازکردنى ئەو ناوانە لەناو زانکۆدا بڵاوبووەوە، گلەییم لە سەرۆکى زانکۆ کرد کە چون پێشنیازى ناوم دەکا بە بێ پرسکردن. لە ساڵى 1978دا لەلایەن وەزارەتەوە دکتۆر سادق شەمسە، کە عەرەبێکى بەعسى بوو، ڕاگرى کۆلێژى کارگێڕى و ئابوورى بوو لە زانکۆى بەغدا، گوێزرایەوە بۆ زانکۆى سلێمانى وەک ڕاگری کۆلێژى کارگێڕى. لە ئەیلولى 1978 گوێزرامەوە بۆ زانکۆى بەغدا، سێ ساڵى لێ مامەوە. لەو ماوەدا هەوڵى زۆرمدا خێزانم، کە پزیشکێکى پسپۆر بوو لە هەولێر، بە پێى بنەماى خێزانى (قاعیدەى زەوجى) نەقڵى بەغدا بکرێت، بەڵام وەزارەتى تەندروستى رازى نەدەبوو، چونکە تەنیا پسپۆر بوو لە بوارى نەخۆشى ئافرەتان لە هەولێر. ماوەیەک پاش گواستنەوەى زانکۆى سلێمانى بۆ هەولێرو گۆڕینى ناوەکەى بە زانکۆى سەلاحەدین، داوایەکم پێشکەش بە وەزارەت کرد، تا بە "ئینتداب" بۆ ماوەى دوو ساڵ بچمە ئەو زانکۆیە، مەبەستم ئەوەبوو بڕِۆمە لاى منداڵەکانم. لە کۆتایى ئەیلولى 1981دا فەرمانى وەزارەت بە چوونم بۆ زانکۆى سەلاحەدین دەرچوو، هەر لەو مانگەدا دەستبەکار بوم لە کۆلێژى کارگێڕى. بەڵام پاش یەک هەفتە، بە بڕیارێکى وەزارتى خوێندنى باڵا، بڕیارى ئینتیدابەکەیان هەڵوەشاندەوە داواشکرابوو بە پەڵە بگەڕِێمەوە بۆ زانکۆى بەغدا ! گەڕانەوم بۆ بەغدا بەو کتوپڕییە ناخۆش بوو بۆ منداڵەکانمان. سەرەتا وامدەزانى لەسەر داواى زانکۆى بەغدا فەرمانى دووەم دەرچووە، بەڵام پاشان دەرکەوت لەسەر ڕِاپۆرتى چەند "کوردێکى" سەر بە (موخابەرات) بووە. بە پێچەوانەى هەڵوێستى ئەو بەناو کوردانە، هەڵوێستى جوامێرانەى کاک جەلال حەمە سالح، کە ئەو دەمە بەڕێوەبەرى ئۆفیسى سەرۆکى زانکۆى سەلاحەدین بوو، کە ئاگادارى کردم بە گەیشتنى ئەو فەرمانەى وەزارەت بۆ سەرۆکایەتى زانکۆ. سبەینێ بوو بە تەلەفۆن داواى لێکردم بە زووترین کات سەردانى بکەم، کە چوومە لاى، تێلێکسى وەزارەتى پیشاندام تێیدا فەرمانى هەڵوەشاندنەوەى ئینتیدابەکەى تێدابوو، لەگەڵ گەڕِِانەوەم بۆ زانکۆى بەغداى بە بێ دواکەوتن. بەڵام تکاى لێکردم ئاگادارى کەس نەکەم تا ئەو تێلێکسە دەخاتە بەردەستى سەرۆکى زانکۆ، کە دکتۆر خەسرەو شاڵى بوو. بۆ ئەوەى بە کتوپڕى منداڵەکان بەجێ نەهێڵم، لە کۆلێژ فۆرمى سەردانى نەخۆشخانەم وەرگرت و چوومە لاى دکتۆر مەحەمەد عەقراوى، ئەویش بۆ چەند رۆژێک ئیسراحەتى بۆ نووسیم. ڕاپۆرتەکەم بە دەستى یەکێکدا ناردە کۆلیژى کارگێِرى، بەڵام پاش نیمەڕۆى هەمان ئەو رۆژە، هەردوو فەرمانى زانکۆ و کۆلێژ بە "ئینفیکاکم" بۆیان ناردمە ماڵەوە، بێ ئەوەى گوێ بەو ڕاپۆرتە پزیشکیەکە بدەن. بەڵام گوێم پێ نەدان، پاش تەواوبوونى ئیجازەکەم ئەوجا گەڕِِامەوە بۆ بەغدا. وامدەزانى گەڕِانەوەم بۆ بەغدا لەسەر داواى ڕِاگرى کۆلێژى قانوون بووە، گلەییشم لێکرد، بەڵام سوێندى بۆ خواردم ئاگادارى ئەو کەین وبەینە نییە، گوتیشی ئەگەر نەیویستبا بچمە زانکۆى سەلاحەدین، لەسەرەتاوە رازى نەدەبوو. بۆیە کەوتمە سۆراغى هۆى دەرچوونى ئەو بڕیارە سەیرە. پاش ماوەیەک بۆم ڕوونبووەوە لەسەر ڕاپۆرتى دوو "کورد" گوێزراومەتەوە! یەکێکیان زۆر کەس لە هەولێر دەیزانى سەر بە موخابەراتە. دوو رۆژ پاش دەوامکردنم لەو کۆێژە، بەسەردان هاتە لاى خزمێکى کە مامۆستا بوو لەوێ. هەردوکیان بوونە دەسەڵاتدار لە پاش ڕاپەرین! یەکێکیان چووەتە بەر رەحمەتى خوا، بەڵام ئەوى دیکەیان ئێستاش هەر بە گوڕە! لە ڕێگاى کۆلێژى قانوونەوە لە زانکۆى بەغدا، داوایەکم ئاراستەى وەزیرى خوێندنى باڵا کرد، تێیدا داواى هەڵوەشاندنەوەى ئەو بڕیاڕەم لێکرد، یان خانەنشینکردنم. پاش تێپەڕبوونى چوار مانگ، فەرمانێکى وەزارى تازە دەرچوو، تێیدا جارێکى دى"ئینتداب" کرامەوە بۆ زانکۆى سەلاحەدین، بێ ئەوەى ئاماژەى تێداکرابێ بۆ فەرمانى یەکەم ! لە ئادارى 1982دا گەڕامەوە بۆ زانکۆى سەلاحەدین و دەستم بە دەرس وتنەوە کردەوە. لە ئایارى ئەو ساڵەدا ڕاپەرینى خوێندکارانى کوردستان لە یادى بۆمباردمانکردنى شارى قەلادزێ دەستى پێکرد. کۆمەڵێک مامۆستاى زانکۆى سەلاحەدین، هەر یەکە بە شێوازێک پشتگیریمان لە جووڵانەوەکە دەکرد. بۆ نموونە، د. عەتیەى هاوسەرم کە مامۆستا بوو لە کۆلێژى پزیشکى، لە قاوشێکى نەخۆشخانەى هەولێر کە قوتابیە بریندارەکانى تێدا دەستبەسەرکرابوون، بە هاوکارى چەند برینپێچێکى کورد پەروەر، بە بێ بەنج گولەى لە لەشی چەند بریندارێک دەرهێنابوو، ڕێگاشى بۆ دیارى کردبوون بۆ چوونە دەرەوە! هەموو دەربازبوون و گەیشتنە ناو پێشمەرگە. بەشێکیان پاش راِپەرین لەلاى زۆر کەسان باسی ئەو ڕووداوەیان کردبوو، کە بە هۆى ئەوەوە لە مردن و گرتن رزگاریان بووە.
لە ئابى 1982دا لیستێک بە ناوى 33 مامۆستاى زانکۆى سەلاحەدین بڵاوکرایەوە، بەشى زۆریان نەقڵکرابوون بۆ زانکۆ یان دەزگاکانى دیکەى عێراقى، ناوى من و د. عەتیەى هاوسەرم لەسەروى لیستەکەدا بوو! ئەو لیستە لەلایەن دەزگاى موخابەراتەوە دەرچوبوو، بەڵام لەلایەن سەرۆکایەتى زانکۆوە ئاگادارکراینەوە. فەرمانى"ئینتدابم" جارێکی دى هەڵوەشابووەوە، بۆیە گەڕامەوە بۆ زانکۆى بەغدا. دواتر لەلایەن زانکۆى بەغداوە لە تەمەنێکى گەنجدا خانەنشینکرام. خێزانیشم لەلایەن سەرۆکایەتى زانکۆى سەلاحەدینەوە ڕێگاى دەرس وتنەوە لە کۆێژى پزیشکى لێ قەدەغەکرابوو.
خانەنشیکردنم لەسەر بنەماێکى سەیر بوو. دکتۆر تاها نعێمى، سەرۆکى زانکۆى بەغدا داواى خانەنشینکردنى کردبوم لەبەر"عدم توفر السلامە الفکریە"! وەزیرى خوێندنى باڵا، د. عەبدورەزاق هاشمى لەسەر پێشنیازى ئەو نووسیبوى: " یحال على التقاعد ولا یسمح له بالتدریس فی احدی جامعات القگر او خارجه"! ئەو بڕیارە بە پێچەوانەى قانوونى عێراقى بوو، بۆیە پێش ئەوەى لە کۆلێژ"ئینفیکاک" بکەم، داواێکم لەسەر وەزیرى خوێندنى باڵا لە بەردەم ئەنجومەنى "ئینزیباتى" گشتى، کە سەر بە وەزارەتى داد بوو، تۆمارکرد. بۆ بە دواداچوونى ئەو داوایەم، یەکێ لە قوتابیەکانم کە پارێزەر بوو لە بەغدا، بووە پارێزەرم، خۆشم گەڕِِامەوە بۆ هەولێر. پاش نزیکەى ساڵێک بڕیارى ئەو ئەنجومەنە دەرچوو، بەڵام نە هەقى بە من دابوو، نە بە وەزارەت ! سەرۆکى ئەو ئەنجومەنە دادوەر عەبدولحسێن ئەلتائی خەڵکى کەربەلا بوو، بەعسى نەبوو بەڵام زۆر ترسنۆک بوو! لەولاشەوە رژێم ڕێگاى پێنەدام بگەڕێمەوە بۆ کەرکوک، بۆیە لە هەولێر جیگیربوم تا ڕاپەرینى بەهارى 1991. لە ماوەى ئەو نۆ ساڵەدا (1983 تا 1991) خەریکى تەواوکردنى ئەو فەرهەنگە قانوونییە بوم، کە لە ساڵى 1974 ەوە لە لەندەن، بەهاوکارى خوالێخۆشبوو مامۆستا تۆفیق وەهبى دەستم پێکردبوو، لەگەڵ وەرگێڕانى کتێبەکەى (نیکیتین) لە فەرەنسیەوە بۆ عەرەبى. هەروەها خەریکى کۆکردنەوەى دۆکیمەنتى جۆراوجۆر بوم سەبارەت بە پەیڕِەوکردنى سیاسەتى بە عەرەبکردن لە ناوچەى کەرکوک لە لایەن رژێمى بەعسەوە. ئەو بەرهەمانەم پاش ڕاپەرینى 1991 بە چاپکردن گەیشتن، بەشێکیان لە ئەوروپا و بەشێکى دیکەیان لە کوردستان.
لەو ماوەى لە هەولێر بووین هەستمان دەکرد لەژێر چاودێرى دەزگاى ئەمنین، بەڵام رۆڵى ئەو بەناو "کوردانەى"سەر بە رژیم بوون گەلێک خراپتر بوو. چەند جارێک بانگکراینە دایرەى ئەمن لەسەر ڕاپۆرتى ئەوان. پاشان کار گەیشتە هەوڵى کوشتنى خێزانم، چونکە قسەى بەو "کوردانە" دەوت کە ئێستا بەشێکیان کاربەدەستن! هەوڵى لەناوبردنى بەم جۆرە بوو: لە شەوی 29ى دیسەمبەرى 1984 بە تەنیا لە کلینیکى تایبەتى خۆى دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ. سێ کەس ڕێگاى پێ دەگرن و ناهێڵن لە ئۆتۆمبیلەکەى بێتە خوارێ و لولەى دەمانچەیان لەسەر سەرى ڕادەگرن و سویچى ئۆتۆمبیلەکەى لێ وەردەگرن، بە نیازى رفاندنى، بەڵام نەیانتوانیبوو، بۆیە بە تاریکى چەند گوللەیەکی پێوە دەنێن، یەکێکیان بەر قۆڵى دەکەوێ و ئەوى دیکەیان بەر پێستى سەرى. رۆژى پاشتر، بەرپرسێکى گەورەى ئەمن، کە ناوى مەدحەت حەمید رەئوف بوو، کورد بوو خەڵکى کۆیە بوو، لەگەڵ چەند ئەفسەرێکى پۆلیس هاتنە سەر جێگای ڕووداوەکە. مەدحەت ڕاشکاوانە وتى گومان لە (موخەربین) دەکەین، خۆم پێ ڕانەگیرا پێموت ئەوەى ئەو دەیڵێ دەچێتە خانەى ونکردنى تاوانبارى راستەقینەوە، وتم ئەو کەسانە خەڵکى ئێرەبوون، بە عەرەبى قسەیان دەکرد وەک خێزانم دەگێڕێتەوە، بەڵام ناتوانین ناویان بێنین، پاشان پێموت لێکۆڵینەوە بەو شێوەیە ناکرێـت... مەدحەت کە بەڕێوەبەرى دایرەى ئەمنی قەزاکانى هەولێر بوو، برازاى دڵدارى شاعیرى نەتەوەپەرست بوو. پاش ئەو ڕووداوە بە ماوەیەک رۆژێک دەکەوێتە ناو بۆسەی پێشمەرگەى ناو شار، لەسەر ڕێگاى هەولێر – عەینکاوە، لەوێ دەکوژرێ.
هەر لەو ماوەى لە هەولێر بووین، دوو جار چەکدار بە بەرگى کوردیەوە، لەو کاتەى ئێمە لە ماڵا نەبووین چووبوونە سەر مندالەکانمان وچەکیان لەسەر سەریان ڕاگرتبوو، هەرچى شتى بە نرخ هەبوو لە ماڵەکەدا، بردبوویان، لەوەدەچێ پێشتر چاودێرى ماڵەکەیان کردبێ. ئەمە بەشێکە لە بیرەوەریەکانم لەماوەى مامۆستا بوم لە زانکۆى سلێمانى و زانکۆى سەلاحەدین. گێڕانەوەى بیرەوەریەکانم لە زانکۆکانى عێراق بۆ فورسەتێکى تر بێ!
هەولێر، 22ى ئەیلولى 2007
(ئاسۆ)، ژمارە (537)، دووشەمە 24ى ئەیلولى 2007.